ในความเงียบสงบยามเช้าตรู่   ดวงอาทิตย์ยังไม่ทันขึ้นพ้นขอบฟ้า

ความอุ่นของแสงเรืองรองยังไม่ไล่ความเย็นไปจากผืนดินและยอดหญ้า เสียงไก่ขันกลับปลุกให้ผู้คนตื่นขึ้นมาพบกับวันใหม่ แม้แต่ฉันเองก็ไม่อาจหลับอยู่ได้ เมื่อจมูกได้กลิ่นความบริสุทธิ์ของอากาศที่ปราศจากมลพิษ ก็อดไม่ได้ที่จะลุกขึ้นมาสัมผัสกับบรรยากาศแสนโรแมนติก กระชับเสื้อให้แนบตัว ขยับผ้าพันคอให้อุ่นขึ้น สวมหมวกใยกัญชงใบเก่งแล้วออกมารับอากาศบริสุทธิ์ สายหมอกจางๆ คล้ายม่านสีเทาปกคลุมไปทั่วทุกหนแห่งทำให้เช้าวันนี้เป็นวันที่สดชื่นและมีชีวิตชีวาอีกวันหนึ่งในเมืองน่าน 

  ชีวิตยามเช้าของชาวน่านอาจดูไม่แตกต่างจากเมืองที่ห่างไกลอื่นๆ มากนัก ความเรียบง่ายตามวิถีชนบทยังมีให้เห็นอยู่ทั่วไป แม้อากาศยามเช้าในฤดูหนาวจะหนาวเหน็บด้วยอุณหภูมิที่ต่ำกว่า 10 องศาเซลเซียส แต่คนเมืองน่านกลับไม่ได้รู้สึกเหน็บหนาวไปตามสภาพอากาศแม้แต่น้อย พ่อค้าแม่ขายต่างพากันตื่นแต่เช้าตรู่ มุ่งสู่ “กาดเช้า” ในตัวเมือง บ้างนำของมาขาย บ้างมาหาซื้อเพื่อไปขายต่อในหมู่บ้าน บรรยากาศการซื้อขายที่คึกคักจึงมีให้เห็นตั้งแต่ฟ้ายังไม่สาง 

  เพื่อนบางคนเคยถามฉันว่า หากสนใจที่จะเรียนรู้วิถีชีวิตของชนสักกลุ่มหนึ่งควรจะเริ่มจากตรงไหน ฉันคิดว่า ตลาดสด น่าจะบ่งบอกความเป็นตัวตนของชนกลุ่มนั้นได้ดี ตลาดเมืองน่านก็เช่นกัน หากคุณมาเดินที่ริมถนนข้าหลวงยามเช้าจะได้เห็นสภาพร้านค้าแบกับดินเต็มไปหมด ข้าวของที่วางขายก็มีหลากหลายชนิด ทั้งพืชผักท้องถิ่นตามฤดูกาล ยอดฟักทอง ตำลึง ผักฮาก ผักหวาน ผักกูด ตะไคร้ ใบมะกรูด ถูกจัดวางไว้เป็นกำๆ สนนราคาก็ไม่แพงกำละ 3 ถึง 5 บาท เพียงหนึ่งหรือสองกำก็พอที่จะนำไปปรุงอาหารได้อิ่มหนึ่งแล้ว 

เมื่อเดินเข้าไปในตัวตลาด จะพบร้านขายอาหารสำเร็จรูปซึ่งส่วนมากจะเป็นอาหารพื้นเมืองมากมายหลายชนิด มีอาหารชนิดหนึ่งที่ใครได้มาชิมแล้วมักจะต้องกลับมาถามหาอีกคือ “แกงก้าม” 

แกงก้าม ในสมัยก่อนจะมีขายในช่วงฤดูหนาวเท่านั้น เพราะส่วนผสมหลักของมันคือ หมูสามชั้น นำไปแกงโดยใช้น้ำพริกแกงของทางเหนือแล้วทิ้งไว้ให้เย็น เมื่อถูกอากาศเย็นจัด ไขมันหมูจะจับกันเป็นก้อนคล้ายวุ้นที่ภาษาเหนือเรียกว่า “ก้าม” จึงเป็นที่มาของชื่อ แกงก้าม แต่ปัจจุบันเราสามารถหาแกงก้ามมารับประทานได้ทุกฤดู เพราะมีการประยุกต์นำเอาผงวุ้นมาผสมลงไปเล็กน้อยทำให้แกงมีลักษณะแข็งเป็นวุ้นเหมือนมันหมู 

นอกจากแกงก้ามแล้ว อาหารอีกชนิดหนึ่งที่หารับประทานได้ยากคือ “ยำหนัง” เป็นการนำเอาหนังวัวหรือควายตากแห้งมาเผาให้สุก หั่นเป็นชิ้นบางๆ แล้วนำไปแช่น้ำจนนุ่ม ก่อนนำมาคลุกกับพริกป่น แล้วปรุงด้วยเกลือและโรยหน้าด้วยผักไผ่ที่มีกลิ่นหอมยั่วน้ำลายยิ่งนัก เพื่อนๆ จากถิ่นอื่นหลายคนเมื่อได้ชิม ยำหนัง ต่างออกปากกับฉันเป็นเสียงเดียวกันว่า อร่อย 

วัดพระธาตุแช่แห้ง

กาดเช้าเมืองน่านยังมีรายการอาหารพื้นบ้านที่ชวนให้ลิ้มลองอีกมากมาย ไม่ว่าจะเป็นน้ำพริกอ่อง ส่ามะเขือแจ้(มะเขือชนิดหนึ่งที่มีรสขื่น) ตำเตา(ยำสาหร่ายน้ำจืด) ตำขนุน ยำผักเฮือก แกงผักหวาน แกงผักกาด แกงฟัก ไส้อั่ว แอบอ่องออหมู(ห่อหมกสมองหมู) น้ำพริกน้ำผัก ที่เล่ามานี้ล้วนเป็นอาหารพื้นบ้านของชาวน่านจริงๆ

ปีใหม่ม้ง

แม้แต่ขนมพื้นเมืองก็มีวางขายให้ได้เลือกชิมมากมาย ทั้งกลอยต้มคลุกมะพร้าว ข้าวต้มกล้วย ขนมอั่วหรือขนมไส้อั่ว ถั่วแปบ ก๋วยเตี๋ยวผัด ขนมเกลือ และอีกนานาชนิด

ใครมาเที่ยวเมืองน่านแล้วอยากได้บรรยากาศวิถีชีวิตแบบชาวน่านแท้ๆ ก็ต้องรีบตื่นแต่เช้ามาเที่ยวกาดเช้า มาชิมอาหารพื้นเมืองของชาวน่านจึงจะได้อรรถรส

สำหรับสมาชิกชมรมคนรักกาแฟทั้งหลาย คงจะลืมตาตื่นไม่สนิทหากไม่ได้กาแฟร้อนสักถ้วย

ที่เมืองน่าน ร้านกาแฟยามเช้ายังคงปรุงด้วยกาแฟถุงแบบดั้งเดิม เติมด้วยนมข้นหวาน ใส่ในแก้วใสก้นจีบ เสิร์ฟพร้อมขนมปังทาเนยและปาท่องโก๋ตามแต่จะสั่ง ก็ยังมีให้เห็นอยู่ทุกตลาด อากาศดีๆ อย่างนี้ หากคุณได้นั่งจิบกาแฟโบราณที่หน้าโรงแรมน่านฟ้า โรงแรมเก่าแก่ที่สุดของเมืองน่านที่ยังคงเก็บเอาบรรยากาศเรือนไม้เก่าๆ แต่สะอาดสะอ้านน่าอยู่ ก็จะได้ละเลียดชมบรรยากาศยามเช้าของชาวเมืองน่านอย่างน่าอภิรมย์ โรงแรมแห่งนี้เป็นที่พักแรมอีกแห่งหนึ่งสำหรับนักท่องเที่ยวที่ต้องการหลีกลี้หนีความทันสมัยของตึกฝรั่งมาซึมซับความงามตามวิถีคนเมือง ฉันนั่งจิบกาแฟอยู่ในร้าน เห็นรถสามล้อพลังงานคนคอยรับส่งผู้มาจับจ่ายในตลาดเช้า บ้างก็รับนักท่องเที่ยวที่มากับรถโดยสาร  บางคันถีบผ่านหน้าเรือนไม้ของโรงแรมไป บางคันหยุดส่งผู้โดยสารที่จองห้องพักไว้ ภาพที่ดูเหมือนวันเวลาได้หมุนย้อนกลับไปในอดีตยังคงมีให้เห็นในยามรุ่งอรุณที่เมืองน่าน

แม้การเปลี่ยนแปลงของโลกสมัยใหม่จะเข้ามามีบทบาทกับคนไทยทั่วประเทศไม่เว้นแม้แต่ที่เมืองน่าน แต่ชาวเมืองน่านก็ยังมีความหวังที่จะอนุรักษ์ความเป็นเอกลักษณ์ของเมืองน่านเอาไว้ ด้วยประติมากรรมรูปชนเผ่าพื้นเมืองถูกสร้างขึ้นใกล้สี่แยกไฟแดงที่มีเสาไฟเป็นรูปเรือแข่งอันเป็นเอกลักษณ์ของจังหวัดน่าน ซุ้มประตูทางเข้าจวนผู้ว่าราชการจังหวัดและเป็นเส้นทางเข้าสู่สนามแข่งเรือประจำปีของจังหวัด ก็ถูกสร้างเป็นรูปเรือแข่งและงาช้างดำ ของคู่บ้านคู่เมือง เพื่อให้เกิดความโดดเด่น แม้จะเป็นงานที่ถูกสร้างขึ้นใหม่แต่ก็เป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นเจตนารมณ์ของชาวน่านที่ต้องการนำเสนอความเป็นเมืองน่านให้เด่นชัดในสายตาของผู้มาเยือน 

เมืองน่านวันนี้ เริ่มมีห้างสรรพสินค้าผุดขึ้นมาบ้างแล้ว สิ่งเหล่านี้อาจจะมีผลต่อวิถีชีวิตของผู้คนที่นี่ แต่ก็ยังไม่มากนัก ชาวน่านส่วนใหญ่ยังนิยมการดำเนินชีวิตตามวิถีเดิมๆ ที่คุ้นเคย ความเอื้ออาทรของชุมชนยังเป็นภาพที่น่าประทับใจและสามารถพบเห็นได้ทุกที่ในเมืองน่าน รอยยิ้ม และการต้อนรับผู้มาเยือนเสมือนเป็นบุคคลสำคัญเป็นเสน่ห์ที่หาได้ไม่ยากเลยในเมืองน่าน 

แม้ว่าเช้าวันนี้ทุกชีวิตยังต้องต่อสู้ดิ้นรนเพื่อความอยู่รอด แต่ผู้คนในเมืองน่านก็ยังมีใบหน้ายิ้มแย้มแจ่มใส มีความจริงใจ แบ่งปันเกื้อกูลกันในยามยาก วิถีชีวิตคนเมืองน่านยังเต็มเปี่ยมไปด้วยน้ำใจ   รักษาไว้ซึ่งวัฒนธรรมดั้งเดิม แม้แนวคิดเชิงวัตถุนิยมและวัฒนธรรมตะวันตกจะเข้ามามีอิทธิพลต่อสังคมในประเทศไทย แต่ก็ยังไม่สามารถเข้ามาทำลายความเป็นเมืองล้านนาตะวันออกอันน่าภาคภูมิใจของชาวเมืองน่านในวันนี้ได้