เช้านี้ ฉันตกใจตื่นขึ้นมาด้วยเสียงดังปังๆ คล้ายเสียงปืน พาลให้คิดว่าใครมาถล่มยิงกันแถวนี้ แต่พอได้สติ ก็นึกขึ้นมาได้ว่าวันนี้เป็นวันที่ 13 เมษายน วันปี๋ใหม่ของคนเมืองน่าน เสียงปัง ๆ ก็ไม่ใช่เสียงปืนที่ไหน แต่เป็นเสียงสะโป๊กไล่ปู่สังขารย่าสังขารนั่นเอง

ฉันรีบลุกจากที่นอน อาบน้ำแต่งตัวด้วยชุดไทยประยุกต์ที่ตัดจากผ้าลายน้ำไหล เพื่อออกไปรับปี๋ใหม่เมืองกับญาติพี่น้องที่ป่านนี้คงรวมตัวกันอยู่ที่บ้านแม่เรียบร้อยแล้ว

ในรอบหนึ่งปี คนไทยเรามีเทศกาลสำคัญอยู่หลายเทศกาล ไม่ว่าจะเป็น วันขึ้นปีใหม่ เข้าพรรษา ออกพรรษา ลอยกระทง หรือวันสงกรานต์ ในบรรดาเทศกาลเหล่านี้ วันที่คนไทยภาคเหนือให้ความสำคัญมากที่สุดก็คือ วันสงกรานต์ หรือที่ชาวล้านนาเรียกกันว่า “ปี๋ใหม่เมือง” นั่นเอง

วันปี๋ใหม่เมืองของชาวน่านถือเป็นวันที่รวมเอาวัฒนธรรมหลายๆ อย่างของล้านนาตะวันออกมาไว้ในวันเดียวกัน เช่นการรดน้ำดำหัว หรือที่เรียกกันว่าการ “สูมาการะวะ” การถวายเจดีย์ทราย การทำบุญตักบาตร สะเดาะเคราะห์ วัฒนธรรมการแต่งกายพื้นบ้านของแต่ละชุมชน รวมไปถึงการสังสรรค์ในหมู่ญาติพี่น้องที่นับเป็นวันรวมญาติแห่งปี ซึ่งคนในครอบครัวไม่ว่าจะไปทำงานอยู่ที่ไหน เมื่อถึงวันปี๋ใหม่เมืองพวกเขาจะพยายามกลับมาบ้านเกิดเพื่อพบปะครอบครัวอย่างน้อยปีละครั้ง คนเหนือโดยเฉพาะภาคเหนือตอนบนจัดว่าวันนี้เป็นวันเทศกาลที่มีความสำคัญที่สุดในรอบปี คล้ายวันคริสต์มาสของฝรั่ง หรือวันตรุษจีนของชาวจีน

          เทศกาลปี๋ใหม่เมืองของชาวน่านจะเริ่มต้นตั้งแต่ วันที่ 13 เมษายนไปจนถึงวันที่ 18 เมษายนของทุกปี ในวันที่ 13 เรียกกันว่า วันสังขารล่อง โดยเชื่อกันว่าในวันนี้ปู่สังขาร ย่าสังขารจะล่องมาตามลำน้ำโดยจะนำสิ่งชั่วร้ายต่างๆ ติดตัวมาด้วย ชาวบ้านจะถือเอาวันนี้เป็นวันเก็บกวาดทำความสะอาดบ้านเพื่อขจัดสิ่งชั่วร้ายให้ล่องไปตามปู่สังขาร ย่าสังขารให้หมด และจะมีการยิงพลุ จุดประทัด หรือยิงสลุตที่ประดิษฐ์ขึ้นเอง โดยทำจากท่อไม้ไผ่ขนาดใหญ่บรรจุดินปืน เวลายิงจะทำให้เกิดเสียงดังมาก ภาษาพื้นบ้านเรียกว่า “สะโป๊ก” เพื่อเป็นการขับไล่ความชั่วร้ายที่มากับปู่สังขาร ย่าสังขารไม่ให้ตกอยู่ในหมู่บ้านของตนเอง

พอถึงวันที่ 14 เรียกว่า วันเนา หรือวันเน่า วันนี้ทุกคนต้องปฏิบัติในสิ่งที่เป็นมงคลเท่านั้น ห้ามด่าทอหรือทำในสิ่งที่ผิดเพื่อเป็นการเริ่มต้นปีใหม่ที่ดี เพราะเชื่อกันว่าถ้าใครทำสิ่งที่ไม่ดีในวันนี้ก็จะพบกับสิ่งไม่ดีไปตลอดทั้งปี ดังนั้น ในวันนี้ผู้ใหญ่จะไม่ดุด่าว่ากล่าวลูกหลานกันเลย นอกจากนี้จะมีการเตรียมอาหารคาวหวานเพื่อนำไปทำบุญในวันรุ่งขึ้นอีกด้วย ส่วนช่วงบ่ายจะมีการนำเอาทรายมารวมกันที่วัด เพื่อเตรียมทำบุญทานเจดีย์ทราย ซึ่งภายในวัดจะประดับประดาด้วยดอกไม้ และตุงอย่างสวยงามเพื่อเตรียมรับวันเปลี่ยนศักราชใหม่

วันที่ 15 หรือที่เรียกกันว่า วันพญาวัน จะมีการทำบุญตักบาตร ทานตุง ถวายภัตตาหารอุทิศส่วนกุศลให้กับผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว เช้าของวันนี้ทุกครอบครัวจะมุ่งหน้าเข้าวัดเพื่อทำบุญครั้งใหญ่ในรอบปี ในช่วงบ่ายจะมีการสรงน้ำพระพุทธรูปประจำวัด จากนั้นก็จะรวมตัวกันตระเวนรดน้ำดำหัวผู้เฒ่าผู้แก่ในชุมชนของตนด้วยน้ำขมิ้นส้มป่อย และดอกไม้ธูปเทียน โดยจะแต่งกายตามประเพณีท้องถิ่นและสรวลเสเฮฮากันอย่างสนุกสนาน ผู้เฒ่าผู้แก่ก็จะจัดเตรียมอาหารว่างไว้ต้อนรับอย่างอบอุ่น

ถึงวันที่16 เรียกว่า วันปากปี วันนี้จะมีการสะเดาะเคราะห์ บูชาเทียนเพื่อเป็นสิริมงคล และถ้าครอบครัวใดยังไม่ได้รดน้ำขอพรจากผู้ใหญ่ก็จะทำกันในระหว่างวันที่ 15 ถึงวันที่ 18 ตามแต่สะดวก

          การรดน้ำดำหัวนั้น ตามประเพณีจะต้องมีการขออนุญาตผู้ใหญ่ แล้วจึงนำน้ำขมิ้นส้มป่อยที่เตรียมมาวางไว้ตรงหน้าผู้ใหญ่ และกราบขอพรเพื่อเป็นสิริมงคลแก่ชีวิต จากนั้นผู้ใหญ่จะใช้มือกวักน้ำขมิ้นส้มป่อยมาลูบที่ศีรษะของตนเองซึ่งเป็นวิธีการรดน้ำดำหัวแบบดั้งเดิม แต่ในปัจจุบันวิธีการได้ถูกปรับเปลี่ยนไปบ้าง จะโดยตั้งใจหรือด้วยความไม่รู้จริงของผู้ปฏิบัติก็ไม่ทราบได้ แต่ความหมายของการรดน้ำดำหัวก็ยังคงเป็นความหมายที่แสดงถึงความเคารพ และความกตัญญูต่อผู้ใหญ่อยู่ดังเดิม

          การเล่นสาดน้ำในวันสงกรานต์ที่เราได้พบเห็นกันในปัจจุบันก็เป็นการพัฒนาปรับเปลี่ยนมาจากการรดน้ำดำหัว แต่นำมาปฏิบัติกับผู้คนทั่วไป และกลายเป็นการละเล่นประจำเทศกาล โดยส่วนมากจะเล่นกันในระหว่างวันที่ 12-15 เมษายน

การเล่นน้ำสงกรานต์เป็นที่ชื่นชอบของผู้คนจนกลายเป็นจุดเด่นของสงกรานต์ภาคเหนือที่ดึงดูดนักท่องเที่ยวได้เป็นอย่างดี  ถ้ามองในแง่ของความสนุกสนานและการท่องเที่ยวแล้วก็นับว่าเป็นสิ่งดีที่ทำให้ประเพณีปี๋ใหม่เมืองได้รับความสนใจ และถ้าอยู่ในขอบเขตของความพอดี ไม่มีความรุนแรงก็ถือเป็นการปรับเปลี่ยนประเพณีไปตามยุคตามสมัย แต่ก็ยังมีชาวน่านอีกจำนวนไม่น้อยที่พยายามอนุรักษ์ประเพณีอันเก่าแก่ให้คงอยู่ โดยไม่เปลี่ยนแปลงไปตามสภาพสังคมปัจจุบัน จึงเป็นความหวังว่าปี๋ใหม่เมืองของชาวน่าน และชาวล้านนาตะวันออกจะยังทรงคุณค่าทางวัฒนธรรมล้านนาเอาไว้ให้ลูกหลานได้ปฏิบัติ และให้ความหมายของปี๋ใหม่เมืองเป็นปี๋ใหม่เมืองที่แท้จริงคู่กับชาวน่านสืบต่อไป

สงกรานต์ปีนี้ หากคุณอยากเห็นบรรยากาศแบบชาวล้านนาที่ไม่ยิ่งใหญ่อลังการนักแต่น่ารักอยู่ในที ก็ขอเชิญแวะมาที่เมืองน่าน ร่วมฉลองสงกรานต์กับเราสิคะ

สะโป๊ก

          ถือเป็นการละเล่นอย่างหนึ่งที่จะเล่นเพียงปีละครั้งคือ ในวันสงกรานต์เท่านั้น ซึ่งความสนุกอยู่ที่การทำอย่างไรให้มีเสียงดังที่สุด เพราะเชื่อว่าเสียงยิ่งดังก็ยิ่งสร้างความหวาดกลัวให้กับสิ่งชั่วร้ายที่ต้องการขับไล่ สันนิษฐานกันว่าที่มาของการเล่นสะโป๊ก น่าจะมาจากการเลียนแบบการระเบิดของไม้ไผ่เมื่อถูกไฟไหม้ จึงมีการนำเอากระบอกไม้ไผ่มาเผาไฟเพื่อให้เกิดเสียงดัง ต่อมาได้มีการดัดแปลงด้วยการใช้เชื้อเพลิงมาเป็นตัวจุดประทุให้เกิดเสียงดัง แต่ที่ยังคงอนุรักษ์ไว้ก็คือ ท่อไม้ไผ่ ที่ยังถูกนำมาใช้เป็นท่อเพื่อช่วยเพิ่มความดังของเสียง

          วิธีประดิษฐ์สะโป๊ก

          ใช้ไม้ไผ่ท่อนยาวประมาณ 4-5 ปล้อง เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 5-6 นิ้ว นิยมใช้ไม้ไผ่ซาง หรือไม้ไผ่บง เพราะมีความหนาและไม่แตกง่าย นำไม้ไผ่ที่เตรียมไว้มาวางเอียงประมาณ 45 องศา เจาะรูที่ไม้ไผ่เพื่อใส่แก๊สก้อน (อะซิทีลีน) หรือบางคนอาจจะใช้น้ำมันเบนซิน ถ้าใช้แก๊สก้อนขนาดประมาณเท่านิ้วหัวแม่มือใส่ลงไปในท่อ แล้วใส่น้ำตามลงไปเล็กน้อยเพื่อให้เกิดแก๊ส แล้วจุดไฟให้ระเบิดภายในท่อไม้ไผ่ จะทำให้เกิดเสียงดัง สำหรับการจุดชนวนให้ระเบิดต้องระมัดระวังเป็นพิเศษ เพราะท่อไม้ไผ่อาจจะแตกทำให้ได้รับอันตรายได้