“ฉันเป็นเพียงแค่ประชาชนคนหนึ่งเท่านั้นเองนะคะ ฉันเปลี่ยนอะไรไม่ได้หรอก ฉันทำได้เท่าที่ทำได้ ฉันก็ทำหน้าที่ของฉันให้ดีที่สุดเท่านั้นเอง ไม่ทำให้ใครเดือดร้อน ฉันเห็นคนบางคนเอาแต่พูดเรื่องบ้านเมือง ว่าควรจะเป็นอย่างนั้นเป็นอย่างนี้ แต่ฉันก็ไม่เห็นว่าเขาจะทำอะไรให้มันดีขึ้นมาได้เลย”

                     “กว่าจะมีประเทศของคุณจะมีประชาธิปไตยในวันนี้ ประเทศของคุณได้ผ่านอะไรมามากมาย น่าเสียดายเหลือเกินที่คนรุ่นใหม่อย่างคุณ หมดศรัทธาในระบอบประชาธิปไตย ถ้าทุกคนในประเทศคุณคิดอย่างคุณกันหมด ประชาธิปไตยของพวกคุณก็น่าเป็นห่วงเต็มที”

                   “คุณเป็นมองโลกในแง่ดีเหลือเกิน มิสเตอร์ลี แต่ฉันอยากจะบอกคุณว่าบางทีสิ่งที่คุณเห็นมันอาจจะไม่ได้เป็นอย่างที่คุณคิดหรือที่คุณเคยเคยอ่านมาก็ได้นะคะ บางทีฉันยังเคยคิดเลย ว่าประชาธิปไตยที่ประเทศเราได้มานั้นมันดีจริง ๆ หรือ แม้แต่จุดเริ่มต้นของมันก็ได้พาเอาชีวิตผู้คนไปไม่น้อย ซ้ำร้ายมันยังนำพาเอาของที่เรียกว่า “การเมือง” เข้ามาในประเทศของเรา ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำให้ เพื่อนต้องทะเลาะกัน พี่น้องไม่มองหน้ากัน เพียงเพราะอุดมการณ์ในด้านการเมืองไม่ตรงกัน”

                    “นั่นแหละคือสิ่งที่เรียกว่า “ประชาธิปไตย” คือสิทธิในการแสดงออกการแสดงความคิดเห็น ออกเสียง และเลือกข้างที่จะยืน ส่วนสิ่งที่คุณเรียกว่าความขัดแย้งที่มีที่มาจากการเมือง ผมว่านั่นเป็นเรื่องเล็กน้อยมาก และเป็นเรื่องธรรมดา  ในสายตาของผม มันเป็นการดีเสียอีกที่ทุกคนโต้เถียงกันโดยเสรี และขัดแย้งกันโดยสันติ ใครอยากคิดอยากทำอยากเชื่อสิ่งใดก็ทำไป โดยทุกคนมีกติกาว่าจะไม่ทำร้ายกันและที่สำคัญ คนไทยมีพระมหากษัตริย์เป็นที่ยึดเหนี่ยวจิตใจ คนที่อยู่ในประเทศที่มีการปกครองโดยระบอบประชาธิปไตยโดยมีพระมหากษัติรย์เป็นประมุขนั้น ผมว่า ควรจะเป็นคนที่มีความสุขที่สุด อย่างเช่นคุณ”

                      “คุณเคยได้ยินเรื่อง การปฏิวัติสยามในปี 2475 บ้างไหม หรืออย่างเช่น กรณี 6 ตุลา หรือ 14 ตุลา”

                    “เคย ผมอ่านเรื่องราวเหล่านั้นทุกเรื่องเท่าที่จะหาได้ เป็นเหตุการณ์ที่น่าสนใจมาก  การสูญเสียที่เกิดขึ้นกับคนไทยในอดีตในการปฏิวัติรัฐประหารต่าง ๆ นั้น ก็เป็นบทเรียนเป็นอุทาหรณ์สอนใจ ให้กับประชาธิปไตยในวันนี้ได้หยั่งรากลึกแข็งแรงในจิตใจของประชาชนของคุณ ในสังคมของคุณ  ถ้าตายสิบแล้วเกิดแสน คุณว่ามันคุ้มค่าไหมล่ะ    หากเปรียบเทียบเหตุการณ์นองเลือดในการปฏิวัติรัฐประหารต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในอดีตของคนไทย ลองมาเปรียบกับชะตากรรมของชาวม้งในวันนี้ดูก็ได้   คุณทราบหรือไม่ว่า  นานแค่ไหนแล้วเราต่อสู้ในสงครามเพื่อล้มล้างรัฐบาลคอมมิวนิสต์และจัดตั้งระบอบประชาธิปไตย มันเป็นเหมือนความหวังอันเลือนรางเหลือเกิน  คุณไม่จำเป็นต้องเรียนจบด้านรัฐศาสตร์ หรือ จบโรงเรียนทหารก็รู้ว่าสิ่งที่ชาวม้งกำลังทำอยู่ ไม่ว่าจะอย่างไร มันก็ห่างจากไกลจากเป็นจริงเหลือเกิน”
 ฉันสังเกตเมื่อเขาเริ่มเล่าถึงเรื่องราวของที่มาของเขาเริ่มแสดงสีหน้าและแววตาเศร้ามากขึ้นทุกที
                “ทุก ๆ วัน คนในหมู่บ้านของผมต้องระมัดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา จากฝ่ายกวาดล้างของรัฐบาล หลาย ๆ ครั้งเราหมดหวังจนแทบไม่เหลืออะไร”

                 “ฉันเข้าใจค่ะ ว่าคุณกำลังพยายามจะบอกอะไรฉัน แต่ก่อนอื่นคุณต้องรู้อย่างนึงว่า ไทย เราผ่านยุคสมัยแห่งการแสวงหามานานเต็มทีแล้ว ประชาธิปไตยของเรากำลังถึงจุดเสื่อม และ ถดถอยอย่างมากที่สุด ด้วยอะไรก็ตาม ความเห็นแก่ตัวของนักการเมือง การใช้ช่องโหว่ของกฏหมายหาผลประโยชน์ การใช้อำนาจในทางที่ผิด การหลอกลวงประชาชน การสร้างภาพเพื่อปกปิดความผิด ความชั่วร้ายที่ตนเองกระทำต่อบ้านเมือง หลายสิ่งหลายอย่างที่คนไทยในชนชั้นระดับล่างไม่รู้ และถูกหลอกลวงด้วยนโยบายหาเสียงของคนบางกลุ่ม ฉันสะอิดสะเอียนกับการกระทำแบบนี้ มันไม่ทำให้ชาติบ้านเมืองเจริญรุ่งเรืองขึ้นมาเลย มีแต่ตกต่ำลงไปทุกวัน ค่านิยมที่ผิด ๆ ก็ฝังรากลงไปในตัวลูกหลานของเราเพิ่มขึ้นทุกวัน”

                  “ประเทศคุณได้มาแล้วซึ่งประชาธิปไตย คุณจะกลัวอะไรกับคนที่ใช้อำนาจอย่างผิด ๆ ซึ่งในประวัติศาสตรของคุณผู้นำหลายคนที่ทำเช่นนั้น สุดท้ายก็ถูกพลังประชาชนโค่นลงมาได้ กี่ยุคกี่สมัยก็เป็นเช่นนั้น ผมเชื่อว่า คนไทยเป็นคนที่ฉลาดมาก และไม่มีทางที่ตกอยู่ใต้ภาวะการเมืองอย่างที่คุณพูดได้ตลอดไป สักวันหนึ่งจะมีคนลุกขึ้นมาเปลี่ยนแปลงมัน เหมือนภาษิตไทยที่พูดว่า กรุงศรีอยุธยาไม่สิ้นคนดี ยังไงล่ะ อย่างน้อยคุณก็มีสิทธิที่จะเลือกผู้นำของคุณเองด้วยวิธีการออกเสียงเลือกตั้ง ”

                   “การเลือกตั้งไม่ช่วยอะไรมากมายเลย คุณลี ฉันไม่รู้ว่าคุณจะได้ยินเรื่องการซื้อเสียงบ้าง  หรือปล่าว คนไทยในพื้นที่ต่างจังหวัดที่ไม่ได้รับการศึกษา เขาไม่รู้หรอกว่าอะไรเป็นอะไร แล้วนักการเมืองอาชีพเจ้าเล่ห์ ก็มักใช้จุดนี้เป็นเครื่องมือ คุณก็รู้ว่าคนไทยใจดี  เมื่อใครทำดีกับเรา เราก็มักจะหาทางตอบแทน คนเหล่านี้เมื่อถึงคราวหาเสียง ฤดูกาลเลือกตั้ง ก็จะแสร้งทำเป็นดีกับชาวบ้าน และเกริ่นทำทีเรียกร้องขอคะแนนเสียง  ชาวบ้านเห็นเขามาทำดีกับตัวหลายคนก็อยากจะตอบแทน บางทีก็ทำไปในฐานะคนที่รู้จักกัน เหมือนการล๊อบบี้นั่นแหละ  ผลสุดท้าย คนที่ไม่หวังดีต่อประเทศชาติก็ได้เข้าไปมีอำนาจในสภา”
 ถึงตอนนี้ไอ ลี ได้แต่ยิ้ม และจ้องหน้าฉัน และพูด
                   “ประชาธิปไตยของคุณ สู้ และ อยู่รอดมาได้ขนาดนี้    ถ้าพบอุปสรรคแค่นี้คนรุ่นใหม่อย่างคุณก็ท้อซะแล้ว ถ้างั้นก็พูดได้เลยว่าคงอยู่รอดได้อีกไม่นาน วีรชนที่ยอมแลกชีวิตเพื่อประชาธิปไตยในอดีตที่ผ่านมา ก็ตายเปล่า”
 ฉันนิ่ง หยุดถียงกับเขา เพราะจะเริ่มหงุดหงิดในการต่อปากต่อคำกับนายคนนี้แล้ว ฉันแค่พยายามจะอธิบายให้เขาฟังว่าฉันเป็นคนเบื่อหน่ายการเมืองและเรื่องยุ่งวุ่นวายเกี่ยวกับการเมืองก็เท่านั้น นายนี่พูดซะยังกับว่าฉันทำลายระบอบประชาธิปไตย ไม่รู้เมื่อไหร่ฝนจะหยุดตกซะที

                  “ฝนไม่หยุดซักที เอาอย่างนี้ เพื่อเป็นการฆ่าเวลา ผมจะเล่าเรื่องชะตากรรมของม้งให้คุณฟัง ดีไหม”
                   “เชิญค่ะ” ฉันตอบไปอย่างไม่สบอารมณ์นัก
 ไอลี ยิ้มกับอาการของฉัน และเริ่มเล่า

                   “ชาวม้งคือกลุ่มคนกลุ่มหนึ่งที่เดินทางอพยพจากทางตะวันตกเฉียงใต้ของจีนมายังลาว ตั้งแต่เมื่อประมาณ ศตวรรษที่ ๑๙ เราเป็นกลุ่มชนที่มีความสามารถทางการสู้รบมาก
                      และด้วยความสามารถนั้นทำให้ต่อมา ช่วง ปี ๑๙๖๐ ชาวม้งที่นำโดยนายพลวังเปาก็เข้าร่วมกับซีไอเอทำ “สงครามลับ” ต่อต้านคอมมิวนิสต์ในสงครามเวียดนามและในลาว   เหตุการณ์ในนั้นทำให้เกือบครึ่งหนึ่งของชาวม้งที่อยู่ทั้งหมดราว ๔ หมื่นคน ต้องเสียชีวิตจากการสู้รบในครั้งนี้
 ต่อมาเมื่อสหรัฐอเมริกาถอนทหารจากลาวในปี ๑๙ ๗๓ และขบวนการคอมมิวนิสต์ปะเทดลาวซึ่งได้รับการสนับสนุนจากเวียดนามเหนือเข้ายึดครองประเทศได้สำเร็จและโค่นล้มระบบกษัรติย์  ๒ ปีหลังจากนั้น ม้งและชนเผ่าอื่น ๆ ที่เคยทำงานให้ซีไอเอก็ถูกทิ้งไว้ให้เผชิญชะตากรรมเพียงลำพัง ชาวม้งบางส่วนหนีตายเข้าประเทศไทยและบางส่วนหนีไปอเมริกาได้สำเร็จ   พ่อกับแม่ของผมก็เป็นหนึ่งในนั้นด้วย  แต่ทว่ายังก็มีกลุ่มนักรบชาวม้งอีกราว ๑๕,๐๐๐ คนที่โชคไม่เข้าข้าง เหลือตกค้างอยู่ นักรบเหล่านั้นจึงเริ่มทำสงครามกองโจรต่อต้านระบบคอมมิวนิสต์และสามสิบปีต่อมาก็ได้เริ่มสร้างความสัมพันธ์กับม้งกลุ่มอื่น ๆ รวมไปถึงศัตรูกลุ่มต่าง ๆ ของทางการพวกเราพยายามต่อสู้ในสงครามเพื่อล้มล้างรัฐบาลคอมมิวนิสต์และจัดตั้งระบอบประชาธิปไตย โดยที่ต้องเอาชีวิตรอดจากความอดอยากและสู้รบต่อไปด้วยอาวุธเก่าแก่ที่น่าจะเรียกว่า “เศษซาก” ที่หลงเหลือมาจากครั้ง “สงครามลับ”
             คุณรู้ไหมพวกทหารลาวมักจะเรียกพวกเราว่า “ไอ้พวกโจรห้าร้อย”   เราไม่ได้รับแม้แต่เกียรติที่จะถูกเรียกว่า “กบฏ” ด้วยซ้ำ   
              ล่าสุดผมได้ข่าวมาว่าพวกเราอพยพเคลื่อนย้ายหนีการปะทะกับทหารลาวย้ายไปอยู่ในป่าลึกแถบจังหวัดเชียงขวาง  และกลายเป็น “ม้งที่ถูกลืม” ต้องหลบซ่อนการตามล่าจากทางการอยู่ตลอดเวลา คนกว่าครึ่งพันที่ต้องร่อนเร่อยู่ในป่า  ผู้หญิงและเด็กขาดแคลนทั้งยาทั้งอาหาร หลบซ่อนตัวปีแล้วปีเล่า  ทุกคนจมอยู่กับความหวังที่ว่าวันหนึ่งทหารอเมริกันจะกลับมาปลดปล่อย   มิตรร่วมรบจะกลับมาช่วยพวกเราอีกครั้ง”