สงครามเย็น(Cold War)  : เรื่องเก่านำมาเล่าใหม่

โดย น.อ. รศ. ทองใบ ธีรานันทางกูร  ประจำโรงเรียนนายเรือ 

ปฏิบัติราชการกองวิชากฎหมายและสังคมศาสตร์

-----------------------------------------------------------------------------------------------------                   

              สงครามเย็น(Cold War) ตามคำนิยามในหนังสือพจนานุกรมความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ “The International Relations  Dictionary” คือ  สภาวะความตึงเครียดและความเป็นปฏิปักษ์กันอย่างรุนแรงระหว่างมหาอำนาจตะวันตกกับค่ายคอมมิวนิสต์ของยุโรปตะวันออก  ซึ่งเริ่มต้นขึ้นภายหลังสงครามโลกครั้งที่สองยุติ  และสิ้นสุดลงเมื่อระบอบการปกครองแบบคอมมิวนิสต์ล่มสลายในสหภาพโซเวียต(Soviet Union) และเกิดรัฐบาลประชาธิปไตยที่มีอิสระขึ้นในประเทศต่างๆในยุโรปตะวันออกในช่วงปลายทศวรรษปี  ๑๙๙๐

                ที่จะนำเสนอต่อไปนี้เป็นเรื่องของสงครามเย็นตามนิยามข้างต้น  ซึ่งสงครามเย็นนี้ได้กลายเป็นประวัติศาสตร์ไปแล้ว  แต่เห็นว่าจะเป็นประโยชน์แก่ผู้สนใจเรื่องประวัติศาสตร์โลกและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ  จึงนำเสนอเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในช่วงเวลาอันยาวนานถึง ๔๖ ปี  ระหว่าง ค.ศ. ๑๙๔๕ ถึง ๑๙๙๑  ตามลำดับตั้งแต่ต้นจนอวสานดังนี้

๑.       สหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียตเป็นสองอภิมหาอำนาจ

                สหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียตเป็นสองอภิมหาอำนาจ(Superpowers) ในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สอง  ซึ่งทั้งสองอภิมหาอำนาจนี้ต่างมีพันธกิจทางด้านอุดมการณ์ของฝ่ายตน  คือ  ฝ่ายสหรัฐอเมริกามีพันธกิจด้านลัทธิประชาธิปไตยแบบทุนนิยม  ส่วนสหภาพโซเวียตก็มีพันธกิจทางด้านลัทธิคอมมิวนิสต์   ทั้งสองฝ่ายต่างมีเครือข่ายพันธมิตร และมีประเทศโลกที่สาม(The Third World) เป็นลูกไล่หรือลูกกะโล่(Client States) ที่ต้องการจะดึงมาเข้าฝ่าย  กับมีอาวุธนิวเคลียร์ที่มีอานุภาพทำลายล้างอยู่ในคลังแสงของตนๆที่พร้อมนำมาใช้ได้ตลอดเวลา 

๒.     ทวีปยุโรปถูกแบ่งแยกเป็น ๒ ฝ่าย

ช่วงที่มีสงครามเย็นอยู่นี้  ทวีปยุโรปถูกแบ่งแยกออกเป็น ๒ ส่วน ส่วนหนึ่งอยู่ภายใต้การกำกับของกองกำลังทหารจำนวนมหาศาลของสหรัฐอเมริกาและเครือข่ายขององค์การสนธิสัญญาแอตแลนติกเหนือ(NATO)  กับอีกส่วนหนึ่งอยู่ภายใต้การกำกับของกองทัพอันเกรียงไกรของสหภาพโซเวียต  และเครือข่ายพันธมิตรของกติกาสัญญาวอร์ซอ(Warsaw Pact) 

๓.      ประเทศเยอรมนีถูกแบ่งแยกเป็น ๒ ประเทศ

ในส่วนของประเทศเยอรมนีที่พ่ายแพ้สงครามโลกครั้งที่สองนั้น  ได้ถูกแบ่งแยกออกเป็นสองส่วน  ส่วนหนึ่งอยู่ภายใต้การยึดครองของสหรัฐอเมริกา  อังกฤษ และฝรั่งเศส  เรียกว่า เยอรมนีตะวันตก(West Germany)  กับอีกส่วนหนึ่งถูกยึดครองโดยสหภาพโซเวียต  เรียกว่า  เยอรมนีตะวันออก ( East Germany)  ในปี ค.ศ. ๑๙๖๑ เยอรมนีตะวันออกได้สร้างกำแพงเบอร์ลิน (Berlin Wall)  แบ่งแยกกรุงเบอร์ลินตะวันออกออกจากเบอร์ลินตะวันตก  กำแพงเบอร์ลินนี้เป็นสัญลักษณ์ของการแบ่งแยกยุโรป  ซึ่งนายกรัฐมนตรี วินสตัน เชอร์ชิลล์ แห่งอังกฤษ  เรียกว่า  “ม่านเหล็ก”(Iron Curtain)

๔.      ตะวันตกและตะวันออกขัดแย้งแต่มีเสถียรภาพ

แม้ว่าความสัมพันธ์ระหว่างตะวันออกกับตะวันตก(East – West Relations) ในช่วงสงครามเย็นจะมีลักษณะเป็นปฏิปักษ์และมีความขัดแย้งกัน  (East-West Conflict)  แต่กรอบของความสัมพันธ์ ก็มีลักษณะมีเสถียรภาพดีพอควร  และความขัดแย้งกันนี้ก็มิได้ลุกลามจนเกิดเป็นสงครามร้อนรบพุ่งกันอย่างขนานใหญ่  และถึงแม้ว่าทางค่ายของสหภาพโซเวียตจะมิได้เข้ามาร่วมเป็นสมาชิกของสถาบันทางเศรษฐกิจต่างๆของค่ายตะวันตก  แต่ประเทศส่วนใหญ่ของโลกก็ได้เข้ามาเป็นสมาชิกขององค์การสหประชาชาติ (United Nations) ซึ่งแตกต่างจากกรณีขององค์การสันนิบาตชาติ(League of Nations)ที่ล่มสลายไปในช่วงเกิดสงครามโลกครั้งที่สอง

๕.     สหรัฐอเมริกาและพันธมิตรหวั่นเกรงว่าสหภาพโซเวียตจะยึดครองยูเรเซีย

                ความหวั่นวิตกของฝ่ายตะวันตกโดยการนำของสหรัฐอเมริกาในช่วงสงครามเย็น  ก็คือ กลัวว่าสหภาพโซเวียตอาจจะเข้าครอบครองยุโรปตะวันตกทั้งหมด  โดยการยกกองทัพเข้ารุกรานโดยตรง  หรือโดยการแทรกซึมของคอมมิวนิสต์แล้วยึดอำนาจการปกครองของประเทศต่างๆในยุโรปตะวันตกที่ยังยากจนและอ่อนแอภายหลังสงครามโลกครั้งที่สอง   ซึ่งหาเกิดเหตุการณ์เช่นนี้ขึ้นจริง  ก็จะทำให้ฐานทางเศรษฐกิจของผืนแผ่นดินใหญ่ยุโรปและเอเชีย  หรือที่เรียกว่ายูเรเซีย (Eurasian Landmass)  นับตั้งแต่ยุโรปจนจรดไซบีเรีย  ตกอยู่ภายใต้การครอบครองของประเทศหนึ่งเดียวคือสหภาพโซเวียต  แผนการมาร์แชลล์  (Marshall Plan)  ซึ่งเป็นโครงการให้ความช่วยเหลือเพื่อฟื้นฟูบูรณะเศรษฐกิจของยุโรปจึงได้ถูกนำมาใช้  อันเป็นการสนองตอบต่อความกลัวต่างๆดังกล่าว  และก็เป็นสาเหตุหนึ่งที่ฝ่ายตะวันตกได้จัดตั้งพันธมิตรเครือข่ายของนาโตขึ้นมา  อันส่งผลให้ครึ่งหนึ่งของงบประมาณทางการทหารของโลกถูกทุ่มสู่ภูมิภาคยุโรป  และมีการทุ่มงบประมาณทางทหารเพื่อการแข่งขันในด้านอาวุธนิวเคลียร์ของแต่ละอภิมหาอำนาจ  ทำให้แต่ละมหาอำนาจได้ผลิตอาวุธนิวเคลียร์ฝ่ายละนับพันนับหมื่นลูก

๖.       สหรัฐอเมริกาดำเนินนโยบายสกัดกั้นอิทธิพลของคอมมิวนิสต์

สหรัฐอเมริกาได้นำนโยบายสกัดกั้นการขยายอิทธิพลของคอมมิวนิสต์ที่เรียกว่า  The Policy of Containment  มาใช้ในช่วงปลายทศวรรษปี ๑๙๔๐   ซึ่งนโยบายนี้ก็เป็นความพยายามที่จะยุติการขยายอิทธิพลของสหภาพโซเวียตทั่วโลกในหลายระดับในเวลาพร้อมๆกัน  ทั้งทางด้านการทหาร  ด้านการเมือง  ด้านอุดมการณ์  และด้านเศรษฐกิจ  สหรัฐอเมริกามีเครือข่ายฐานทัพทางทหารและเครือข่ายพันธมิตรกระจายอยู่ทั่วโลก  นโยบายต่างประเทศสหรัฐอเมริกาในช่วงหลายทศวรรษต่อมา  ซึ่งมีการดำเนินการตั้งแต่การให้ความช่วยเหลือต่างประเทศ  การถ่ายทอดทางเทคโนโลยี  ไปจนถึงการเข้าแทรกแซงทางการทหารและการทูต  ล้วนแล้วแต่ถูกนำมาใช้เพื่อบรรลุวัตถุประสงค์ของนโยบายสกัดกั้นการขยายอิทธิพลของสหภาพโซเวียตทั้งสิ้น

๗.     การปฏิวัติของคอมมิวนิสต์จีนผืนแผ่นดินใหญ่ก็เป็นตัวแปรที่สำคัญ

การปฏิวัติของคอมมิวนิสต์จีน(The Chinese Communist Revolution) ในปี ค.ศ. ๑๙๔๙ได้นำไปสู่การเป็นพันธมิตรระหว่างจีนผืนแผ่นดินใหญ่กับสหภาพโซเวียต  แต่ต่อมาจีนเกิดแตกคอกับสหภาพโซเวียตมาเป็นอิสระในช่วงทศวรรษปี ๑๙๖๐  เนื่องจากจีนคัดค้านการเคลื่อนไหวของสหภาพโซเวียตที่จะยึดแนวทางการอยู่ร่วมกันโดยสันติ(Peaceful Co-existence) กับสหรัฐอเมริกา  ในช่วงปลายทศวรรษปี ๑๙๖๐  พวกเยาวชนหัวรุนแรงของจีน ซึ่งต่อต้านทั้งสหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียต ได้เข้ามามีบทบาทในการปกครองจีนผืนแผ่นดินใหญ่ ในยุคปฏิวัติทางวัฒนธรรม  ที่ได้สร้างความสับสนวุ่นวายและการทำลายล้างอย่างรุนแรง  แต่บรรดาผู้นำจีนมีความรู้สึกหวาดหวั่นสหภาพโซเวียตมาก จึงได้หันไปมีความสัมพันธ์อย่างแนบแน่นกับสหรัฐอเมริกาในช่วงทศวรรษปี ๑๙๗๐  โดยเริ่มต้นด้วยการเดินทางไปเยือนจีนของประธานาธิบดีริชาร์ด  เอ็ม. นิกสัน  ของสหรัฐอเมริกาในปี ค.ศ. ๑๙๗๒

๘.     จีนแสดงบทบาทเป็นผู้ถือดุล

                ในระหว่างสงครามเย็น  จีนพยายามแสดงบทบาทเป็นผู้ถือดุล (Balancer Role,  เหมือนอย่างที่อังกฤษเคยแสดงบทบาทนี้ในยุโรปในช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง)  เพื่อถ่วงดุลของสองอภิมหาอำนาจมิให้ทำการคุกคามโลกในแต่ละห้วงเวลา  ในปี ค.ศ. ๑๙๕๐  สงครามเกาหลีได้ระเบิดขึ้นเมื่อคอมมิวนิสต์เกาหลีเหนือได้บุกโจมตีและเข้ายึดครองพื้นที่ส่วนใหญ่ของเกาหลีใต้  ซึ่งเป็นพันธมิตรของสหรัฐอเมริกา  สหรัฐอเมริกาและพันธมิตร(ภายใต้อำนาจของสหประชาชาติที่ได้มาในช่วงหลังจากสหภาพโซเวียตเดินผละออกจากที่ประชุมคณะมนตรีความมั่นคงเพื่อประท้วง)  ได้ทำการโจมตีตอบโต้และเข้ายึดครองพื้นที่ส่วนใหญ่ของเกาหลีเหนือ  จีนจึงได้ส่งกองกำลังที่เรียกว่า “อาสาสมัคร” ไปช่วยเหลือเกาหลีเหนือ  และสงครามก็เกิดการยืดเยื้อที่ใกล้เส้นพรมแดนเดิมจนกระทั่งปี ค.ศ. ๑๙๕๓ จึงได้มีการเจรจาพักรบ  สงครามเกาหลีนี้มีผลให้สหรัฐอเมริกามีท่าทีแข็งกร้าวต่อลัทธิคอมมิวนิสต์มากยิ่งขึ้น

๙.       สงครามเย็นคลายตึงเครียดก่อนจะเกิดวิกฤติการณ์คิวบา

                สงครามเย็นได้ผ่อนคลายความตึงเครียดลงหลังการถึงแก่อสัญกรรมของนายโยเซฟ สตาลินของสหภาพโซเวียตในปี ค.ศ. ๑๙๕๓ได้มีการประชุมสุดยอด(Summit Meeting) ระหว่างผู้นำของสองอภิมหาอำนาจในนครเจนีวา  ประเทศสวิตเซอร์แลนด์  ในปี ค.ศ. ๑๙๕๕  พอสถานการณ์ดีขึ้นมาไม่ทันไร  สหภาพโซเวียตก็ส่งรถถังบุกเข้าไปปราบปรามประชาชนที่ลุกฮือต่อต้านรัฐบาลฮังการีในปี ค.ศ. ๑๙๕๖ (และสหภาพโซเวียตได้กระทำเช่นเดียวกันนี้เมื่อเกิดเหตุการณ์ณ์ซ้ำรอยในเชโกสโลวะเกียในปี ค.ศ.๑๙๖๘)  และโครงการขีปนาวุธโซเวียต ซึ่งสามารถส่งดาวเทียมสปุตนิก(Sputnik) ขึ้นสู่วงโคจรของโลกในปี ค.ศ.๑๙๕๗  ก็ได้สร้างความตื่นตระหนกแก่สหรัฐอเมริกา   ในประเทศคิวบา  หลังจากการปฏิวัติคอมมิวนิสต์ของนายพลฟิเดล  คาสโตร  ในปี ค.ศ. ๑๙๕๙ สหรัฐอเมริกาพยายามต่อต้านการปฏิวัติครั้งนี้ในปี ค.ศ.๑๙๖๑  โดยส่งกองกำลังชาวคิวบาพลัดถิ่นในสหรัฐอเมริกาที่ผ่านการฝึกโดยซีไอเอจำนวน ๑,๓๐๐ คนยกพลขึ้นบกที่เบย์ออฟพิกส์(Bay of Pigs)  แต่ถูกกองกำลังของนายพลคาสโตรสังหารหรือถูกจับได้ทั้งหมด

๑๐.   วิกฤติการณ์ขีปนาวุธคิวบา

                วิกฤติการณ์ขีปนาวุธคิวบา (The Cuban Missile Crisis) ในปี ค.ศ.๑๙๖๒  เกิดขึ้นเมื่อสหภาพโซเวียตเข้าไปติดตั้งขีปนาวุธนิวเคลียร์พิสัยปานกลางในคิวบา  วัตถุประสงค์ของสหภาพโซเวียตในการนี้ก็เพื่อจะลดความด้อยทางด้านอาวุธนิวเคลียร์ทางยุทธศาสตร์ของตนซึ่งจะทำให้ตนสามารถยิงขีปนาวุธเข้าสู่สหรัฐอเมริกาได้อย่างมีประสิทธิภาพ   เพื่อเป็นการตอบโต้ต่อการที่สหรัฐอเมริกาเข้าไปติดตั้งขีปนาวุธใกล้พรมแดนของสหภาพโซเวียตทางด้านประเทศตุรกี  และเพื่อป้องปรามมิให้สหรัฐอเมริการุกรานคิวบาเป็นหนที่สอง   แต่ทว่าผู้นำของสหรัฐอเมริกาเห็นว่า  การติดตั้งขีปนาวุธของสหภาพโซเวียตในคิวบาครั้งนี้เป็นการคุกคามและเป็นการยั่วยุฝ่ายตน  จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ถูกเปิดเผยในภายหลัง ทำให้ได้ทราบว่าวิกฤติการณ์ครั้งนี้จวนเจียนจะระเบิดเป็นสงครามนิวเคลียร์ระหว่างสหรัฐอเมริกากับสหภาพโซเวียต  ดีแต่ว่าประธานาธิบดีจอห์น เอฟ. เคนเนดี  แห่งสหรัฐอเมริกาได้หันไปใช้วิธีปิดล้อมทางเรือเพื่อบีบบังคับให้สหภาพโซเวียตปฏิบัติตามความต้องการของสหรัฐอเมริกา  และฝ่ายสหรัฐอเมริกาเองก็ได้ให้คำมั่นสัญญาเพื่อเป็นการไว้หน้าสหภาพโซเวียตว่าจะไม่รุกรานคิวบาในอนาคต  วิกฤติการณ์ครั้งนี้จึงรอดพ้นจากการเกิดสงครามนิวเคลียร์ระหว่างสองอภิมหาอำนาจได้อย่างหวุดหวิด  ทั้งสองฝ่ายได้ลงนามในสนธิสัญญาห้ามทดลองนิวเคลียร์อย่างจำกัด ( The Limited Test Ban Treaty)  ในปี ค.ศ.๑๙๖๓  ซึ่งเป็นสนธิสัญญาห้ามทดลองนิวเคลียร์ในชั้นบรรยากาศ  และทั้งสองฝ่ายก็ยังเริ่มให้ความร่วมมือกันในการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม  การสำรวจอวกาศ  และอื่นๆ

๑๑.   ใช้สงครามตัวแทนช่วงชิงความได้เปรียบระหว่างกันในกลุ่มประเทศโลกที่สาม

                สองอภิอำนาจมักจะช่วงชิงความได้เปรียบของฝ่ายตนในกลุ่มประเทศโลกที่สาม(The Third World) โดยแต่ละฝ่ายจะให้การสนับสนุนในสงครามตัวแทน(Proxy War) ที่ฝ่ายตนให้การสนับสนุนและให้คำแนะนำที่เกิดการขัดแย้งกันในสงครามกลางเมือง(Civil War) โดยทั้งสองอภิมหาอำนาจจะเลือก “ถือหาง” ฝ่ายที่ตนเห็นว่าจะเอื้อประโยชน์ให้แก่ตน  ยกตัวอย่างเช่น  สหรัฐอเมริกาเดิมเคยหนุนหลังรัฐบาลของประเทศเอธิโอเปีย  และสหภาพโซเวียตหนุนหลังประเทศโซมาเลียประเทศเพื่อนบ้าน   แต่พอในทศวรรษปี ๑๙๗๐  เมื่อเกิดการปฏิวัติคอมมิวนิสต์ขึ้นในประเทศเอธิโอเปีย  ทำให้รัฐบาลใหม่ต้องไปขอความช่วยเหลือจากสหภาพโซเวียต  สหรัฐอเมริกาก็ได้เปลี่ยนใจหันกลับมาให้การสนับสนุนแก่ประเทศโซมาเลีย  อย่างนี้เป็นต้น

๑๒.สหรัฐอเมริกาเพลี่ยงพล้ำในสงครามเวียดนาม

นโยบายต่างประเทศของสหรัฐอเมริกาในช่วงสงครามเย็น  มีข้อบกพร่องหน่อยตรงที่มองความขัดแย้งในระดับภูมิภาคโดยนำไปรวมกับความขัดแย้งระหว่างตะวันตกกับตะวันออก   จากการมองเช่นนี้ทำให้สหรัฐอเมริกาให้การสนับสนุนแก่รัฐบาลที่นิยมตะวันตก แต่ไม่เป็นที่นิยมของประชาชนในท้องถิ่นในกลุ่มประเทศยากจนในโลกที่สาม   และที่สร้างความอัปยศให้แก่สหรัฐอเมริกาอย่างรุนแรงมากที่สุดได้แก่สงครามเวียดนามในทศวรรษปี ๑๙๖๐ สงครามครั้งนี้สร้างความแตกแยกให้แก่ประชาชนชาวอเมริกันและประสบความล้มเหลว ไม่สามารถป้องกันการเข้ายึดครองของฝ่ายคอมมิวนิสต์ได้    เวียดนามใต้ตกเป็นของคอมมิวนิสต์ในปี ค.ศ.๑๙๗๕ อันเป็นการส่งสัญญาณให้เห็นความอ่อนแอของสหรัฐอเมริกา และส่งผลต่อไปให้สหรัฐอเมริกาประสบความล้มเหลวในตะวันออกกลาง โดยถูกฝ่ายอาหรับคว่ำบาตรน้ำมัน  และรัฐบาลของพระเจ้าชาห์แห่งอิหร่านที่นิยมตะวันตกถูกโค่นล้มในปี ค.ศ.๑๙๗๙

๑๓.สหภาพโซเวียตบุกอัฟกานิสถาน

ในช่วงที่สหรัฐอเมริกาเกิดความอ่อนแอขึ้นมานี้เอง   สหภาพโซเวียตได้ทีก็ได้รุกรานประเทศอัฟกานิสถานในปี ค.ศ.๑๙๗๙  แต่สหภาพโซเวียตก็ต้องเผชิญชะตากรรมเหมือนสหรัฐอเมริกาในเวียดนาม คือไม่สามารถปราบปรามกองทัพของฝ่ายกบฏที่สหรัฐอเมริกาให้การสนับสนุนได้   กองทัพสหภาพโซเวียตต้องถอนออกจากอัฟกานิสถานอย่างทุลักทุเลหลังจากทำสงครามยืดเยื้อมาเป็นเวลา ๑๐ ปี   ซึ่งก็เป็นการส่งสัญญาณให้เห็นความอ่อนแอที่เกิดขึ้นกับสหภาพโซเวียตอีกเหมือนกัน

๑๔.  สหรัฐอเมริกาเสริมสร้างความแข็งแกร่งทางทหาร

ในขณะเดียวกันนั้นเอง  ประธานาธิบดีโรนัลด์  เรแกน  ของสหรัฐอเมริกา  ก็ได้เสริมสร้างกองทัพสหรัฐอเมริกาให้เกิดความแข็งแกร่ง  และได้ให้การสนับสนุนกองทัพฝ่ายกบฏในประเทศที่เป็นพันธมิตรของสหภาพโซเวียต  เช่น ที่ประเทศนิการากัว  ประเทศแองโกลา(ตลอดจนฝ่ายกบฏในประเทศกัมพูชา)  และประเทศอัฟกานิสถาน  ความสัมพันธ์ระหว่างสองอภิมหาอำนาจดีวันดีคืนหลังจากนายมิคาอิล  กอร์บาชอฟ  ได้อำนาจรัฐในสหภาพโซเวียตในปี ค.ศ.๑๙๘๕  แต่สมรภูมิสงครามตัวแทนในประเทศกลุ่มโลกที่สามบางประเทศ  โดยเฉพาะอย่างยิ่ง  ในอัฟกานิสถาน  และแองโกลา  ยังคงมีสงครามกลางเมืองที่โหดร้ายทารุณอยู่ต่อไปจนก้าวเข้าสู่ยุคศตวรรษใหม่

๑๕.    ประชาธิปไตยเบ่งบานและคอมมิวนิสต์เหี่ยวเฉา

ในเดือนมิถุนายน ค.ศ.๑๙๘๙  กลุ่มพลังมวลชนที่สนับสนุนประชาธิปไตยซึ่งได้เดินขบวนที่ย่านจัตุรัสเทียนอันเหมินในกรุงปักกิ่งของจีน  ได้ถูกรัฐบาลคอมมิวนิสต์จีนกระทำการปราบปรามอย่างรุนแรง  ราวปี ค.ศ.๑๙๙๐  ขณะที่สหภาพโซเวียตยังอยู่ดีมีสุขอยู่นั้น  ประเทศทางยุโรปตะวันออกได้เริ่มทยอยเปลี่ยนแปลงรัฐบาลจากคอมมิวนิสต์เป็นประชาธิปไตยภายหลังจากเดินขบวนของกลุ่มพลังมวลชนประเทศแล้วประเทศเล่า  และได้เกิดการพังทลายของกำแพงเบอร์ลินในปลายปี  ค.ศ.๑๙๘๙ อันเป็นสัญญาณบ่งบอกถึงการยุติของสงครามเย็นและการแบ่งแยกยุโรป  และประเทศเยอรมนีได้รวมประเทศเป็นหนึ่งเดียวอย่างเป็นทางการในปี ค.ศ.๑๙๙๐ นายมิคาอิล  กอร์บาชอฟ ผู้นำของสหภาพโซเวียตยินยอมสูญเสียอำนาจในประเทศต่างๆเหล่านี้โดยมุ่งมั่นที่จะระดมความสนใจมาที่การฟื้นฟูบูรณะภายในของสหภาพโซเวียตภายใต้หลักการทางเศรษฐกิจที่เรียกว่าเปเรสทรอยกาและหลักการเปิดเผยในการอภิปรายทางการเมืองที่เรียกว่ากราสนอสต์  อย่างไรก็ดี  ในปี ค.ศ. ๑๙๙๑ สหภาพโซเวียตก็ได้เกิดการล่มสลาย  สาธารณรัฐรัสเซีย  และอดีตสาธารณรัฐต่างๆของสหภาพโซเวียตต่างกระเสือกกระสนดิ้นรนตลอดทศวรรษที่ ๑๙๙๐  เพื่อต่อสู้กับการล่มสลายทางเศรษฐกิจและทางการคลัง  ภาวะเงินเฟ้อ  การฉ้อราษฎร์บังหลวง  การสงคราม  และความอ่อนแอทางด้านการทหาร  ซึ่งในที่สุดสาธารณรัฐที่แตกแยกออกมาเหล่านี้ก็ได้หันมามีการปกครองตามระบอบประชาธิปไตยทางการเมือง   ทางด้านประเทศจีนเล่าแม้ว่าจะยังคงมีการปกครองตามระบอบคอมมิวนิสต์  ซึ่งมีรัฐบาลที่นิยมใช้อำนาจต่อไป  แต่ก็มีระบบเศรษฐกิจแบบเสรีนิยมและหลีกเลี่ยงความขัดแย้งทางด้านการทหาร  และตรงข้ามกับยุคสงครามเย็นจีนก็ยังได้พัฒนาความสัมพันธ์ที่ใกล้ชิดกับทั้งสหรัฐอเมริกาและรัสเซีย(ซึ่งเป็นตัวแทนอันชอบธรรมของสหภาพโซเวียตในฐานะสมาชิกถาวรในคณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติ)  และได้เข้าร่วมในระบบการค้าแบบเสรีของโลกอีกด้วย

๑๖.      คำถามสำคัญ :  สหภาพโซเวียตล่มสลายเพราะเหตุใด ?

บรรดานักวิชาการมีความเห็นที่ไม่ลงรอยเดียวกันกับคำตอบของคำถามที่ว่า  สหภาพโซเวียตล่มสลายเพราะเหตุใด ?  นักวิชาการพวกหนึ่งก็ว่า  สหภาพโซเวียตล่มสลาย เพราะความเข้มแข็งทางการทหารของสหรัฐอเมริกาภายใต้การนำของประธานาธิบดีโรนัลด์  เรแกน  ที่ไปบีบบังคับให้สหภาพโซเวียตต้องเกิดการล่มสลายในขณะที่พยายามจะเร่งการแข่งขันทางด้านอาวุธกับสหรัฐอเมริกา  ในขณะที่นักวิชาการอีกพวกหนึ่งก็ว่า  สหภาพโซเวียตประสบกับความลำบากจากภาวะถดถอยภายในมาหลายทศวรรษมาแล้ว  และได้ถึงจุดระเบิดขึ้นเพราะความอ่อนแอในการปกครองภายในของสหภาพโซเวียตเองหาได้มาจากเหตุปัจจัยภายนอกแต่อย่างใดไม่ 

๑๗.    ผลกระทบของการสิ้นสุดสงครามเย็นต่อประเทศกลุ่มโลกที่สาม

                เมื่อสงครามเย็นยุติลง  ก็ไม่มีการช่วงชิงอิทธิพลระหว่างสองอภิมหาอำนาจในกลุ่มประเทศโลกที่สาม  ที่เคยถูกใช้ให้เป็นสมรภูมิสงครามตัวแทน(Proxy War) อีกต่อไป โลกจึงสงบจากกลุ่มผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์สายต่างๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งคอมมิวนิสต์สายสหภาพโซเวียต อีกกว่าหนึ่งทศวรรษ   เราเรียกยุคต่อมานี้ว่ายุคหลังสงครามเย็น (Post-Cold War Era).

-------------------------------

เอกสารอ้างอิง

๑.Jack C. Plano & Roy Olton, The International Relations Dictionary, Third Edition, ABC-CLIO, 1982.

๒. Joshua S. Goldstein, International Relations, Brief Second Edition, Pearson Longman, 2005.