…ชนชาติเขมรหรือชนชาติอื่นที่พูดภาษาเขมรบนผืนดินไทย ก็ไม่จำเปนต้องเปนส่วนหนึ่งของรัฐนครธมเสมอไป ทั้งนี้เพราะชนชาติมิได้กำหนดขอบเขตรัฐ บางครั้งชนชาติที่พูดภาษาเขมรที่บริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยาและลุ่มน้ำมูลแห่งอีสาน อาจเปนรัฐอิสระที่มีอำนาจพอๆกับนครธม บางครั้งก็อาจยิ่งใหญ่กว่ารัฐเขมรแห่งนครธมและได้เปนผู้ปกครองนครธม บางครั้งก็อาจตกเปนเมืองขึ้นของรัฐเขมรแห่งนครธม...สภาพเช่นนี้มีขึ้นแล้วในประวัติศาสตร์ รัฐบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยาก็ดี ในภาคอีสานของไทยก็ดี ล้วนเคยมีรัฐเขมร หรือรัฐที่มีชนชั้นปกครองเขมร และใช้ภาษาเขมรเปนภาษากลางมาแล้วทั้งนั้น รัฐเหล่านั้นบางรัฐก็ใหญ่ บางรัฐก็เล็ก แต่ละรัฐเปนอิสระแก่กันในบางระยะ รวมกันในบางระยะ แต่ที่สำคัญก็เคยมีระยะอันยาวนานหลายร้อยปีที่รัฐเหล่านี้เปนสังคมต่างหากที่อยู่นอกเขตอำนาจของรัฐ  สังคมทาสแห่งเขมรนครธม เจริญรุ่งเรืองเคียงบ่าเคียงไหล่กับรัฐเขมรแห่งนครธม
       ฉะนั้น ข้าพเจ้า(จิตร ฯ)จึงคัดค้านความเห็นของนักประวัติศาสตร์ล่าเมืองขึ้นฝรั่งเศสแต่ก่อนที่พยายามอุปโหลกให้ดินแดนไทยในปัจจุบันนี้ โดยเฉพาะในลุ่มน้ำเจ้าพระยา ตกอยู่ใต้อำนาจรัฐเขมรนครธมมาโดยตลอดตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ ๑๓ ถึง ๑๘
        ...หากเป็นรัฐเขมรในลุ่มน้ำเจ้าพระยาหรืออีสาน ที่มีชนชาติเขมรเปนชนชั้นปกครอง ใช้ภาษาเขมรเปนภาษากลาง  ชนชาติภายในรัฐไม่จำเปนต้องเปนชนชาวเขมรทั้งหมดและพูดภาษาเขมรทั้งหมด อาจจะมีส่วนที่เปนละว้า เปนมอญ เปนจาม เปนมลายู เปนกุยหรือกวย  ศิลปวัฒนธรรมของรัฐนี้ มีอิทธิพลแบบเขมร แต่มิใช่แบบเขมรนครธม หากหล่อหลอมเปนเอกภาพขึ้นจากศิลปวัฒนธรรมของเขมร มอญ ชวา มลายู เช่น ศิลปสกุลลพบุรีเปนอาทิ ศิลปสกุลนี้มีเค้าเขมรเปนแกน แต่องค์ประกอบทั้งหมดเปนอิสระจากเขมร หากเปนผลิตผลของสังคมแห่งลุ่มน้ำเจ้าพระยานี้เองโดยเฉพาะ
          รัฐดังกล่าวนี้มีทั้งระยะที่เปนอิสระ มีทั้งระยะที่เปนใหญ่เหนือนครธม และก็มีทั้งระยะที่ตกเปนเมืองขึ้นของนครธม มีการถ่ายเทแลกเปลี่ยนศิลปะและวัฒนธรรมระหว่างเขมรนครธมกับเขมรที่นี่ รัฐเหล่านี้มีชื่อของตนเปนอิสระ เปนต้นว่า รัฐละโว้ รัฐจานาศปุระ รัฐมหีธรปุระ ฯลฯ
           ...ในระยะที่รัฐเขมรปกครองนั้นหาใช่สิ่งนิรันดรไม่ บางระยะก็หายไป ...บางระยะก็ถูกชนชาติไทยช่วงชิงอำนาจรัฐไปได้ ปรากฏเปนรัฐไทยขึ้น เรื่องของรัฐเขมรในระยะหลัง จึงเปนเรื่องบางระยะ บางสมัย ไม่ใช่ตลอดกาล...(มีต่อตอนหน้า ครับ !)


---------------------- 
อ้างอิง :
           จิตร ภูมิศักดิ์.๒๕๔๗.ข้อเท็จจริงว่าด้วยขอม.กทม. :
                   สำนักพิมพ์ศิลปวัฒนธรรม สำนักพิมพ์มติชน

เชิญคลิกรับฟังเพลง"เสียงเพรียกจากมาตุภูมิ-จิตร แต่ง"ขอบคุณปู่ฯ" :
http://www.oknation.net/blog/pakapoo/2007/05/05/entry-3