เรื่องเล่าของคนล้านนากล่าวถึง แม่น้ำคงหรือแม่น้ำสาละวิน ที่เป็นแม่น้ำที่กั้นชายแดนระหว่างไทย -  พม่า ส่วนแม่น้ำของหรือแม่น้ำโขง ซึ่งเป็นแม่น้ำที่กั้นพรมแดนระหว่างไทย – ลาว  ว่าเคยเป็นพี่น้องกันแต่มีข้อขัดแย้งทำให้แม่น้ำสองสายนี้ต้องแยกจากกัน ไม่สามารถอยู่ร่วมกันได้ หากนำน้ำทั้งสองสายมารวมกันก็จะทำให้ภาชนะที่ใส่แตกร้าวได้ แม้ว่าสายน้ำทั้งสองจะไม่มีวันบรรจบกัน รวมทั้งยังเป็นสายน้ำที่แบ่งความเป็นคนรัฐของสองประเทศ แต่อย่างไรก็ตาม สายน้ำทั้งสองยังคงให้ความชุ่มชื้นแก่ผู้คนที่อาศัยอยู่ทั้งสองฝั่งโดยไม่เลือกว่าจะเป็นคนของรัฐใด

มีชุมชนคนไทยติดแผ่นดินอยู่จริงตามริมน้ำคงในเขตอำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ส่วนใหญ่แล้วจะเป็นชุมชนกลุ่มชาติพันธุ์กระเหรี่ยง ทั้งที่เป็นกลุ่มที่อาศัยอยู่ดั้งเดิมติดแผ่นดิน และกลุ่มที่หลบลี้หนีภัยสงครามเข้ามาอาศัยความร่มเย็นของแผ่นดินไทย รวมทั้งยังมีกลุ่มชาติพันธุ์อื่นที่อาศัยอยู่ร่วมกันทั้งกลุ่มไทใหญ่ และกลุ่มมุสลิมที่อพยพมาจากพม่าที่หลบหนีความตายจากความแตกต่างทางศาสนาจากพม่า ชาวบ้านส่วนใหญ่จะได้รับการสำรวจให้มีบัตรประชาชน และได้รับสำรวจชนกลุ่มน้อยประเภทต่างๆ

แม้ว่าทางราชการจะได้มีการสำรวจ แต่สิ่งที่ชาวบ้านต้องประสบในระหว่างการสำรวจก็คือ ความไม่พร้อมของหน่วยงานที่สำรวจ ทั้งปัญหาฟิล์มถ่ายรูปหมด แล้วเจ้าหน้าที่ก็บอกให้ชาวบ้านกลับไปก่อน หากมีการสำรวจอีกครั้งก็จะแจ้งให้ทราบ แต่หลังจากนั้นก็ไม่เคยมีเจ้าหน้าที่มาสำรวจอีกเลย ส่งผลให้หลายครอบครัวต้องตกสำรวจจากหน่วยงานราชการในครั้งนั้น มีบางครอบครัวที่พี่ๆ ได้รับการสำรวจ แต่น้องไม่ได้รับการสำรวจ หรือไม่ก็พี่และน้องได้รับบัตรประจำตัวชนกลุ่มน้อยที่แตกต่าง ทำให้สิทธิในการพิสูจน์ตนก็แตกต่างไปด้วย

ปัญหาที่สำคัญที่สุดของชาวบ้านในลุ่มน้ำคง คือการไม่รู้ของชาวบ้าน เมื่อตกสำรวจของทางราชการ ชาวบ้านต่างก็เฝ้ารอคอยการสำรวจของทางราชการ เพื่อที่ตนเองจะได้มีชื่อในทะเบียนบ้าน มีสิทธิในการพิสูจน์ตนเหมือนกับเพื่อนบ้านคนอื่น เมื่อทางราชการแจ้งผ่านมายังผู้นำชุมชนให้ชาวบ้านที่ยังไม่มีบัตรใดๆ เข้ารับการสำรวจกับอำเภอ ชาวบ้านทุกคนต่างดีใจที่จะได้มีบัตรเหมือนคนอื่นสักที ต่างคนต่างเร่งรีบที่จะเข้ารับการสำรวจ ต่างเร่งหาเงินทองเพื่อเป็นค่าเดินทางเพื่อเข้ารับการสำรวจ โดยไม่รู้ว่าทางราชการจะให้บัตรอะไรกับตนเอง หรือบัตรนั้นจะมีสิทธิหรือจำกัดสิทธิตนเองอย่างไรบ้าง

แต่สิ่งที่ชาวบ้านได้รับกลับเป็นบัตรประจำตัวแรงงานต่างด้าว ทั้งที่ชาวบ้านโดยส่วนใหญ่แล้วเป็นบุคคลที่อาศัยอยู่ในประเทศไทยมาโดยตลอด ไม่เคยอพยพหรือไปทำงานนอกพื้นที่ ซึ่งผู้นำชุมชนเองก็สามารถรับรองได้ในทุกคน ไม่ใช่แรงงานพม่า ไม่ใช่คนรับจ้างที่เช้ามาเย็นกลับ สิ่งที่ชาวบ้านได้รับกลับสร้างตราบาปให้แก่พวกเขา ทั้งที่เขาบางคนไม่เคยแม้จะรู้จักว่าเมืองพม่าเป็นอย่างไร เด็กบางคนพูดภาษาพม่าไม่ได้ แต่กลับกลายว่าตนเองเป็นแรงงานต่างด้าวสัญชาติพม่า

สิ่งที่เกิดขึ้นกับพี่น้องคนไทยติดแผ่นดินตามลุ่มน้ำคง กลับเหมือนพี่น้องคนไทยติดแผ่นดินตามลุ่มน้ำของ ที่อาศัยอยู่ในอำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย ที่เป็นทั้งกลุ่มชาติพันธุ์ไทลื้อที่มีทั้งกลุ่มเดินทางมาไกลจากสิบสองปันนา ประเทศจีน และลื้อที่อาศัยอยู่มาดั้งเดิม รวมทั้งกลุ่มคนพื้นเมือง คนกลุ่มนี้ได้มาตั้งบ้านเรือนอาศัยอยู่ในเขตแดนไทยเป็นเวลายาวนาน แต่เนื่องจากสภาพที่ตั้งของชุมชนที่ตั้งติดกับแม่น้ำ ส่วนหลังหมู่บ้านก็เป็นภูเขา ทำให้พื้นที่ทำกินไม่มีมากพอที่จะเลี้ยงครอบครัว ในช่วงหนึ่งคนเหล่านี้ก็เลยต้องเข้าไปทำกินในเขตของประเทศลาว บ้างก็ตั้งบ้านเรือนชั่วคราว บ้างก็ไปกลับ

แต่เมื่อเกิดเหตุการณ์เปลี่ยนแปลงการปกครองในลาว คนเหล่านี้ต่างหลบหนีกลับเข้ามาอาศัยอยู่ในหมู่บ้านเดิม แต่ก็มีบางครอบครัวที่จะพาญาติเข้ามาอาศัยด้วย เมื่ออพยพกลับมาก็ไม่มีหน่วยงานใดเข้ามาสำรวจเพื่อจัดทำทะเบียนแต่อย่างใด ชาวบ้านก็อาศัยทำมาหากินไป ไม่ถูกจำกัดสิทธิใดๆ

ต่อมาทางราชการได้แจ้งให้ผู้นำชุมชนบอกต่อไปยังคนที่ไม่มีบัตรให้เข้าสำรวจ ชาวบ้านต่างดีใจที่จะมีบัตรเหมือนกับคนอื่นๆ เพราะชาวบ้านบางคนนั้นมั่นใจว่าตนเองเป็นคนไทย เพราะญาติพี่น้องของตนต่างก็มีบัตรประจำตัวประชาชนไทย  แต่สำหรับบางคนถึงแม้ว่าตนเองจะไม่ได้เกิดในไทย แต่ก็อาศัยอยู่ในไทยนานแล้ว

ชาวบ้านต่างเร่งรีบที่จะไปถ่ายบัตรกับทางราชการ บางคนที่อยู่ในไร่นาก็ทิ้งจอบเสียมรีบไปที่หมู่บ้าน หลังจากได้ยินเสียงประกาศของผู้นำชุมชน บางคนที่รีบเร่งก็ไม่ได้เตรียมเงินทอง หรืออาหารไปด้วย บางคนต้องอดอาหารเพื่อรอเจ้าหน้าที่เรียกชื่อ บางคนต้องเหมารถกลับมารับครอบครัวเพราะตนเองไปรอบแรกกับรถที่แออัด จนไม่สามารถพาครอบครัวไปด้วยได้ เมื่อเห็นว่ามีการสำรวจจริงก็เหมารถกลับมารับครอบครัว

ในการสำรวจ ไม่มีการบอกกล่าวว่าชาวบ้านจะได้บัตรอะไร หรือว่าจะมีสิทธิอะไรบ้าง เจ้าหน้าที่ให้พิมพ์ลายนิ้วมือ ให้ถือป้ายเล็กๆที่มีหมายเลขคนละป้ายแล้วถ่ายรูป เมื่อถ่ายเสร็จก็ให้กลับบ้านได้ บอกว่ารอรับบัตรที่หมู่บ้าน เจ้าหน้าที่จะเอาไปแจก แต่ก็มีบางครอบครัวที่ไม่ได้เข้ารับการสำรวจเนื่องจากไปทำไร่กลับมาไม่ทัน หรือบางครอบครัวก็ไม่มีเงินค่ารถ

ความรู้สึกหลังจากได้รับบัตร จากความดีใจที่ได้บัตร กลับเป็นความทุกข์ใจ มีความสับสน มีความไม่เข้าใจ เพราะเมื่อชาวบ้านที่อ่านภาษาไทยได้ ดูบัตรแล้วกลับพบว่าตนเองได้บัตรประจำตัวลาวอพยพ ทั้งที่ตนเองไม่ได้เป็นคนลาวแต่ตนเองเป็นลื้อ เด็กบางคนแม้ว่าจะมีพ่อแม่ที่เป็นคนอพยพมาจากลาวก็ตาม แต่ตนเองก็เกิดในไทย ชาวบ้านบางคนก็เข้าไปคุยกับเจ้าหน้าที่เพื่อคืนบัตร แต่เจ้าหน้าที่ก็ให้ถือบัตรนี้ไปก่อน ดีกว่าไม่มีบัตร

สำหรับบางครอบครัวที่ไม่ได้เข้ารับการสำรวจบัตรลาวอพยพ เมื่อทางราชการได้มีการสำรวจภายหลังอีกหลายครั้ง บางคนที่มีเชื้อสายไทลื้อ ก็ได้รับบัตรประจำตัวไทลื้อ บางคนก็ได้รับบัตรสีฟ้า หรือไม่ก็บัตรเขียวขอบแดง ที่ต่อมาได้มีการยื่นคำร้องพิสูจน์สถานะบุคคล ได้รับสัญชาติไทย หรือไม่ก็ต่างด้าว สิ่งที่เกิดขึ้นก็ยิ่งทำให้กลุ่มผู้ถือบัตรลาวอพยพยิ่งน้อยเนื้อต่ำใจ เพราะตนเองเข้ามาก่อน แต่ไม่ได้รับการพิจารณา ต่างก็รอความหวังว่าสักวันหนึ่งตนเองจะได้พิสูจน์สถานะของตนว่าเป็นบุคคลสัญชาติใด

สิ่งที่เหมือนกันของทั้งชาวบ้านลุ่มน้ำคงและลุ่มน้ำของ คือความไม่รู้ของชาวบ้านที่เข้ารับการสำรวจ รวมทั้งไม่ได้มีการทำความเข้าใจที่ดีพอระหว่างชาวบ้านและเจ้าหน้าที่ ความผิดพลาดของการสำรวจนี้ส่งผลเสีย ผลกระทบอย่างรุนแรงต่อชาวบ้าน ทั้งการถูกจำกัดสิทธิต่างๆ รวมทั้งการไม่ได้พิสูจน์สถานะบุคคลของตน

ทุกวันนี้ทั้งพี่น้องคนไทยติดแผ่นดินตามลุ่มน้ำคงและลุ่มน้ำของยังรอคอยความหวังที่จะเป็นบุคคลที่ถูกต้องตามกฎหมายของไทย ไม่ว่าจะเป็นบุคคลต่างด้าวเข้าเมืองถูกต้องตามกฎหมายและบุคคลสัญชาติไทย แม้คณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ ๑๘ มกราคม พ.ศ.๒๕๔๘ จะยอมรับยุทธศาสตร์จัดการสถานะและสิทธิของบุคคล ซึ่งมีเป้าหมายหลักที่จะทำให้ความไร้รัฐและความไร้สัญชาติของพี่น้องชาวบ้านในสังคมไทยหมดไปก็ตาม แต่คนบนฝั่งน้ำของและน้ำคงก็ยังเป็นคนไร้รัฐบ้าง คนไร้สัญชาติบ้าง ทั้งที่ควรจะเป็นคนสัญชาติไทย

แต่ถึงแม้ว่าตอนนี้ไม่ได้รับการพิสูจน์สถานะก็ตาม แต่ชาวบ้านทุกคนยังยืนยันว่าตนเองจะขอตายในแผ่นดินไทยที่ตนเองรัก ทุกคนขอเป็นลูกของพระเจ้าอยู่หัวที่ตนเองเทิดทูนจนลมหายใจสุดท้าย

ควรหรือไม่ที่จะทำให้มติคณะรัฐมนตรีนี้มีผลได้จริง ขอนายกรัฐมนตรีโปรดมีคำตอบสำหรับคนไทยที่ถูกถือเป็นต่างด้าวกลุ่มนี้ด้วยเทอญ