เชื่อไหมคะว่า มีคนที่อ้างว่า ไร้รัฐหรือไร้สัญชาติมาร้องทุกข์ที่ห้องทำงานเฉลี่ยอาทิตย์ละ ๑ คนได้ล่ะมัง ตอนนี้ กำลังให้ อ.รุ่งรัตน์ เลขานุการส่วนตัวของอาจารย์แหววเก็บข้อมูลอยู่ แทบไม่น่าเชื่อว่า งานวิจัยที่เราเริ่มต้นทำใน พ.ศ.๒๕๓๕ ส่งผลต่อเราทั้งชีวิต ไม่บ่นแล้วล่ะ อยากเล่าถึงคนไร้รัฐคนไร้สัญชาติอีกกลุ่มหนึ่ง

ใน ๓ บันทึกก่อน อาจารย์แหววได้กล่าวถึงประสบการณ์ไร้รัฐไร้สัญชาติของคนสัญชาติไทย ๓ คน กล่าวคือ  (๑) คุณจอบิแห่งอำเภอแก่งกระจาน จังหวัดเพชรบุรี  ซึ่งเป็นคนสัญชาติไทยโดยการเกิดที่ตกเป็นคนไร้รัฐเพราะตกหล่นจากทะเบียนราษฎร และ (๒) คุณเชี้ยวยีจึง แห่งอำเภอแม่จัน จังหวัดเชียงราย ซึ่งเป็นคนสัญชาติไทยที่ตกเป็นคนไร้รัฐตั้งแต่เกิด เพราะเกิดก่อนระบบทะเบียนราษฎร และยังเสียสัญชาติไทยจนทำให้ตกเป็นคนไร้สัญชาติ และ (๓) คุณบัวไหล แห่งอำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย ซึ่งเกิดในประเทศไทย แต่ตกหล่นจากทะเบียนราษฎรจนถึงราวปี พ.ศ.๒๕๓๔ จึงได้รับการยอมรับในทะเบียนราษฎรของรัฐไทย

กลุ่มที่ ๔ ที่อยากเล่าให้สังคมไทยได้รับทราบ ก็คือ เรื่องราวของคนไร้รัฐคนไร้สัญชาติแห่งอำเภอคลองใหญ่ จังหวัดตราด ซึ่งโดยชาติพันธุ์ พวกเขาเป็นคนเชื้อสายไทย แต่พวกเขาก็ตกเป็นคนไร้รัฐบ้าง ก็ตกเป็นคนไร้สัญชาติบ้าง

ทำไมจึงเกิดปัญหาเช่นนี้กับพวกเขา ????

คำตอบก็คือ บรรพบุรุษของพวกเขาเป็นคนเชื้อสายไทย ซึ่งอาศัยอยู่ที่จังหวัดเกาะกง ประเทศกัมพูชา และจังหวัดดังกล่าวนี้เดิม ก็คือ จังหวัดประจัญคีรีเขตซึ่งเป็นดินแดนของประเทศไทย จนถึงในสมัยรัชการที่ ๕ ดินแดนส่วนนี้ได้ตกเป็นของฝรั่งเศส และ คนไทยที่อยู่ในดินแดนนี้ไม่ยอมกลับมาอยู่ในประเทศไทย เนื่องจากความเสียดายทรัพย์สินบ้านเรือนที่เคยอยู่อาศัย การยังคงอาศัยในดินแดนที่เสียไปของพวกเขา จึงทำให้พวกเขาเสียสัญชาติไทย และตกเป็นคนสัญชาติฝรั่งเศส

ต่อมา เมื่อฝรั่งเศสให้เอกราชแก่กัมพูชา  คนเชื้อสายไทยในเกาะกงย่อมต้องยอมรับสัญชาติกัมพูชา และยังคงอาศัยอยู่ในประเทศกัมพูชา

ต่อมาเมื่อปี พ.ศ.๒๕๑๗ กัมพูชาเกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครอง และมีการปราบปรามประชาชนในประเทศ คนไทยที่อาศัยอยู่ที่เกาะกงจึงอพยพหนีภัยความตายเข้ามาอยู่ที่จังหวัดตราด

จะเห็นว่า เมื่อเกิดการสิ้นชาติในประเทศกัมพูชา ประเทศดังกล่าวจึงไม่อาจแสดงอำนาจอธิปไตยเหนือประชากรในดินแดนของตน ซึ่งรวมถึงคนเชื้อสายไทยในเกาะกง จึงฟังว่า ในระหว่างที่ยังมีความไม่สงบในประเทศกัมพูชา คนเชื้อสายไทยจากเกาะกงก็ไม่ปรากฏว่า ได้รับการยอมรับในทะเบียนราษฎรของรัฐกัมพูชา  ในช่วงที่เกิดความไม่สงบในประเทศกัมพูชานี้เองที่คนเชื้อสายไทยกลุ่มนี้เดินทางกลับมาในประเทศไทย

แล้วรัฐไทยยอมรับคนเชื้อสายไทยจากเกาะกงหรือไม่ ???

คำตอบก็คือ รัฐไทยยอมรับอย่างแน่นอน แต่เนื่องจากคนกลุ่มดังกล่าวเกิดในประเทศกัมพูชาจากบิดามารดาที่เกิดในประเทศกัมพูชา แม้จะมีเชื้อสายไทย ก็ไม่ทำให้มีสัญชาติไทยโดยอัตโนมัติ  พวกเขาเป็นคนต่างด้าวที่มีเชื้อชาติไทย พวกเขาตกเป็นคนไร้รัฐที่มีเชื้อสายไทย

แล้วรัฐไทยทำอย่างไรเพื่อแก้ไขปัญหาความไร้รัฐของพวกเขาเหล่านี้ ???

โดยหลักกฎหมายว่าด้วยสถานะบุคคล  จึงต้องเริ่มต้นโดยการยอมรับให้สถานะคนต่างด้าวที่มีสิทธิอาศัยชั่วคราวเสียก่อน แล้วจึงพัฒนาสถานะเป็นคนต่างด้าวที่มีสิทธิอาศัยถาวรและอาจแปลงสัญชาติเป็นไทยได้ในที่สุด

การยอมรับให้สถานะคนต่างด้าวที่มีสิทธิอาศัยชั่วคราวแก่คนเชื้อสายไทยจากเกาะกงที่เข้ามาก่อนวันที่ ๑๖ พฤศจิกายน ๒๕๒๐ นำไปสู่การได้รับการสำรวจในแบบพิมพ์ประวัติและได้รับบัตรประจำตัวที่มีชื่อว่า “ผู้อพยพเชื้อสายไทยจากจังหวัดเกาะกง กัมพูชา” 

ในขณะที่การยอมรับให้สถานะคนต่างด้าวที่มีสิทธิอาศัยชั่วคราวแก่คนเชื้อสายไทยจากเกาะกงที่เข้ามาตั้งแต่วันที่ ๑๖ พฤศจิกายน ๒๕๒๐ นำไปสู่การได้รับการสำรวจในแบบพิมพ์ประวัติและได้รับบัตรประจำตัวที่มีชื่อว่า “ผู้หลบหนี้เข้าเมืองจากกัมพูชา”  เรามักเรียกคนกลุ่มแรกว่า “คนถือบัตรสีเขียว” ทั้งนี้ เพราะบัตรประจำตัวที่กรมการปกครองออกให้แก่ผู้อพยพเชื้อสายไทยจากจังหวัดเกาะกง กัมพูชามีสีเขียว และเรามักเรียกคนกลุ่มที่สองว่า “คนถือบัตรขาวขอบแดง” ทั้งนี้ เพราะบัตรประจำตัวที่กรมการปกครองออกให้แก่ของผู้หลบหนี้เข้าเมืองจากกัมพูชามีสีขาวขอบแดง

ขอให้สังเกตว่า การยอมรับให้สิทธิอาศัยชั่วคราวนี้ ก็หมายความว่า รัฐไทยยอมรับเป็น “รัฐเจ้าของตัวบุคคล” ของคนเชื้อสายไทยเหล่านี้แล้ว ก็หมายความว่า พวกเขามีสิทธิที่จะร้องขอมีชื่อในทะเบียนราษฎรตามกฎหมายไทย ก็หมายความว่า พวกเขาไม่ไร้รัฐอีกแล้ว แต่ยังไร้สัญชาติจนกว่าจะได้มีการอนุญาตให้พวกเขามีสัญชาติไทย หรือมีสัญชาติของรัฐอื่นใด

แล้วทำไมวันนี้ พวกเขายังไร้สัญชาติ ?

แม้จะมีนโยบายในรูปของมติคณะรัฐมนตรีจำนวนมากเพื่อยอมรับให้สถานะคนสัญชาติไทยโดยการแปลงสัญชาติแก่คนทั้งสองกลุ่มในที่สุด แต่การดำเนินการก็ไม่ค่อยคืบหน้าตามสมควร  เมื่อกระบวนการพัฒนาสถานะไม่คืบหน้า แม้จะมีสิทธิที่จะได้สัญชาติแล้ว  แต่เมื่อกระบวนการให้สิทธิยังไม่แล้วเสร็จ  บุคคลดังกล่าวก็จะยังถูกถือเป็น “คนต่างด้าวที่เข้าเมืองโดยผิดกฎหมาย”

แม้ในวันนี้...๓ สิงหาคม พ.ศ.๒๕๕๐  เราจึงพบว่า บุตรของคนเชื้อสายไทยจากเกาะกงที่เกิดในประเทศไทยก็ยังตกเป็นคนไร้สัญชาติ และประสบปัญหาเพื่อการได้มาซึ่งสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐานอย่างมากมาย

อย่างน้อย ๓ กรณีที่กำลังทุกข์ร้อนเป็นอย่างยิ่งตอนนี้ กล่าวคือ (๑) กรณีของคุณมงคล (๒) กรณีของคุณสาวิตรี และ (๓) กรณีของคุณสุนันทา

ขอให้ติดตามอ่านนะคะว่า คนไร้สัญชาติเชื้อสายไทยทั้ง ๓ ท่านนี้เดือดเนื้อร้อนใจอย่างไรกัน ? เรามีโอกาสช่วยพวกเขาได้ไหม ? อย่างไรกัน ?