ต้นแบบธรรมาภิบาล อปท.

กรณีศึกษา เขาสามยอด จ.ลพบุรี

 บาว  นาคร

การปกครองท้องถิ่นไทยได้มีวิวัฒนาการมาอย่างต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน ซึ่งการจัดระเบียบการบริหารราชการส่วนท้องถิ่นในปัจจุบันมีอยู่ 2 ระบบ คือ (1) ระบบทั่วไปที่ใช้แก่ท้องถิ่นทั่วไป ปัจจุบันมีอยู่ 3 รูปแบบ คือ องค์การบริหารส่วนตำบล เทศบาล และองค์การบริหารส่วนจังหวัด (2) ระบบพิเศษ ที่ใช้เฉพาะท้องถิ่นบางแห่ง ปัจจุบันมีอยู่ 2 รูปแบบ คือ กรุงเทพมหานครและเมืองพัทยา ซึ่งเจตนารมณ์ของการปกครองท้องถิ่นอยู่บนพื้นฐานแนวความคิดเพื่อพัฒนาระบอบการปกครองแบบประชาธิปไตย โดยเฉพาะความต้องการให้ประชาชนได้มีส่วนร่วมรับผิดชอบชุมชนของตนเองและเท่ากับเป็นการเพิ่มความสามารถและเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารการบริการสาธารณะให้ทั่วถึงและตรงกับความต้องการของประชาชนในท้องถิ่นตามความจำเป็นในแต่ละท้องถิ่น

ในปัจจุบันได้มีหน่วยงานและ องค์กรต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาและส่งเสริมองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้มีการบริหารงานตามหลักความโปร่งใส ตรวจสอบได้และส่งเสริมให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมตามหลักธรรมาภิบาล เช่น กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น กระทรวงมหาดไทย สำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ สำนักงานคณะกรรมการตรวจเงินแผ่นดิน และ สถาบันพระปกเกล้า ได้มีมาตรการ กลไกเพื่อเสริมสร้างแรงจูงใจในการพัฒนาองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เช่น การให้รางวัลแก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีการบริหารจัดการที่ดีตามหลักธรรมาภิบาลและรางวัลองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีความเป็นเลิศด้านความโปร่งใสและการมีส่วนร่วมของประชาชน

 ดังเช่น กรมส่งเสริมการปกครองส่วนท้องถิ่น ซึ่งเป็นหน่วยงานที่มีหน้าที่รับผิดชอบ กำกับ ดูแลการดำเนินงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ได้มีการดำเนินการตามพระราชกฤษฎีกา หลักเกณฑ์การบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดี พ.ศ.2546 ที่กำหนดไว้ในมาตรา 52 ที่กำหนดให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นต้องปฏิบัติตามหลักเกณฑ์การบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดีด้วยวิธีการต่าง ๆ เช่น 1) การจัดหลักสูตรการบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดีสำหรับผู้บริหารองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 2) การจัดทำโครงการประเมินผลและมอบรางวัลให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีการบริหารจัดการที่ดีเป็นประจำทุกปี 3) การนำระบบอิเลคทรอนิคส์ (E-Auction) การโอนเงินเข้าบัญชีผู้รับจ้างโดยตรง (E- Banking) 4) การวางแผนระยะยาวเพื่อปลูกจิตสำนึกให้แก่นักเรียนในสถานศึกษา ที่สังกัดองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และ 5) การส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชน (Participation) ในการบริหารงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เช่น การจัดทำแผนพัฒนาท้องถิ่นโดยนำความต้องการจากเวทีประชาคมมาบรรจุไว้ในแผน การให้ประชาชนเข้าร่วมรับฟังการพิจารณางบประมาณของสภาท้องถิ่น การตั้งตัวแทนประชาคมเป็นกรรมการจัดซื้อจัดจ้าง การคัดเลือกผู้แทนประชาคมเป็นคณะดำเนินงานหอกระจายข่าว การประเมินความพึงพอใจของประชาชนต่อการปฏิบัติงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น การจัดตั้งศูนย์ดำรงธรรมในท้องถิ่นเพื่อรับข้อร้องเรียนจากประชาชน และการมอบหมายให้ท้องถิ่นจังหวัดเป็นผู้นิเทศงานในเรื่องการบริหารงานด้วยความมีประสิทธิภาพและโปร่งใสอย่างน้อยปีละ 2 ครั้ง เป็นต้น

และสถาบันพระปกเกล้า (King Prajadhipok’s Institute) เป็นสถาบันวิชาการและเป็นหน่วยงานในกำกับของรัฐสภามีฐานะเป็นนิติบุคคลและมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อทำหน้าที่เผยแพร่ความรู้ด้านการเมืองการปกครองในระบอบประชาธิปไตยไปสู่ประชาชนรวมทั้งเพื่อการศึกษาและค้นคว้าและวิจัยปัญหาและแนวทางการพัฒนาประชาธิปไตยอย่างมีระบบ และให้ความสำคัญกับการพัฒนาระบบการปกครองท้องถิ่นให้เป็นรากฐานที่มั่นคงของการปกครองในระบอบประชาธิปไตย  และได้มีการมอบรางวัลพระปกเกล้าให้กับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่ความเป็นเลิศด้านความโปร่งใสและการมีส่วนร่วมของประชาชน วัตถุประสงค์เพื่อให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเกิดการพัฒนาระบบการบริหารงานท้องถิ่นให้เกิดความโปร่งใสและเกิดกระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชน โดยมีวิทยาลัยพัฒนาการปกครองท้องถิ่น เป็นหน่วยงานหลักในการส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น

อย่างไรก็ตาม การส่งเสริมองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้มีการบริหารงานตามหลัก      ธรรมาภิบาล เช่น การบริหารงานตามหลักความโปร่งใสและหลักการมีส่วนร่วม  นอกจากนั้น องค์ประกอบอีกอย่างหนึ่งที่สำคัญคือระบบการควบคุมภายในที่ดี มีการวางระบบไว้อย่างประสิทธิผลและประสิทธิภาพและ เป็นหน้าที่ของผู้บริหารที่จะต้องพิจารณาดำเนินการเสริมสร้างระบบที่ดี สร้างสภาพแวดล้อมภายในที่ดี และพัฒนาบุคลากรให้มีคุณธรรม จริยธรรมอย่างแท้จริง เสริมสร้างและพัฒนาทักษะอย่างเพียงพอในการปฏิบัติงานให้แก่พนักงาน เช่น การสนับสนุนในการฝึกอบรมให้มีความรู้ความเข้าใจและความชำนาญในงานที่จะต้องปฏิบัติอย่างถูกต้อง การกำหนดวัตถุประสงค์ของการควบคุมภายในขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควรใช้แบบผสมผสาน คือ เน้นทั้งการบริหารที่มีความโปร่งใส การใช้ทรัพยากรอย่างประหยัดและคุ้มค่า เพื่อให้เกิดประโยชน์แก่ประชาชนผู้รับบริการมากที่สุด

กรณีตัวอย่าง องค์การบริหารส่วนตำบลเขาสามยอด อ.เมือง จ.ลพบุรี ซึ่งปัจจุบันได้ยกฐานะเป็นเทศบาลเมืองเขาสามยอด   เทศบาลเมืองเขาสามยอดหรือองค์การบริหารส่วนตำบลเขาสามยอดนั้น มีการดำเนินงานตามหลักความโปร่งใสและตามหลักการมีส่วนร่วมของประชาชน  โดยการเปิดโอกาสให้ภาคประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมทำงานกับ อบต. ทั้งกลุ่มประชาคม หน่วยงานราชการ และกลุ่มทหารในพื้นที่ โดยให้มีการจัดทำแผนพัฒนาท้องถิ่น จัดเวทีประชาคมของเครือข่ายองค์กรชุมชนทุกวันที่ 20 ของเดือน การเปิดโอกาสให้ประชาชนเข้าร่วมการรับฟังการประชุมสภา และการประชาสัมพันธ์ข้อมูลข่าวสารที่หลากหลาย เช่น เสียงตามสาย จดหมายข่าว วารสาร แผ่นพับ แจ้งผ่านผู้นำชุมชน อบต.สัญจร เป็นต้น

ส่วนโครงการที่ให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วมของประชาชน และเน้นความโปร่งใสในการบริหารงาน เช่น โครงการคลังสมองชุมชน เพื่อช่วยกันตรวจสอบการทำงานของ อบต. และการจัดทำตู้รับเรื่องราวร้องทุกข์แจ้งข่าวสารการทุจริต และมีศูนย์ข้อมูลข่าวสาร มีกลุ่มองค์กรชุมชนคอยดูแลตรวจสอบการทุจริตคอร์รัปชั่น เช่น กลุ่ม  อสม. ประธานชุมชนทุกชุมชน จนได้รับรางวัลซึ่งเป็นที่ยอมรับในด้านความโปร่งใสและการมีส่วนร่วมของประชาชนและการบริหารจัดการที่ดี  คือ  รางวัลองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีการบริหารจัดการที่ดี ตามหลักธรรมาภิบาลของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น กระทรวงมหาดไทย 5 ปีซ้อน คือ พ.ศ. 2546 - 2550 รางวัลองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีความเป็นเลิศด้านความโปร่งใสและส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชน จากสถาบันพระปกเกล้า 3 ปีซ้อน คือ พ.ศ. 2548 – 2550 เป็นต้น ซึ่งองค์การบริหารส่วนตำบลเขาสามยอดหรือ เทศบาลเมืองเขาสามยอด เป็นตัวอย่างหนึ่งในหลายๆ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่ได้มีการสร้างธรรมาภิบาลให้เกิดขึ้นในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

การสร้างระบบการบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดี หรือ ธรรมาภิบาล ให้เกิดขึ้นในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นคือบริหารกิจการสาธารณะที่ก่อให้เกิดประโยชน์สุขต่อประชาชนผู้รับบริการ ถ้าหากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมีการบริหารจัดการบ้านเมืองที่ดีเป็นหลักปฏิบัติแล้ว จะส่งผลต่อการสร้างภาพลักษณ์อันดีงามขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเอง จนทำให้ประชาชนมีความยอมรับนับถือ และสามารถสร้างความเชื่อมั่นได้ว่า ผู้ที่ได้รับเลือกตั้งเข้ามาทำหน้าที่บริหารท้องถิ่น มีความตั้งใจเข้ามาบริหารงานเพื่อประโยชน์สุขของประชาชนอย่างแท้จริง

ดังนั้น การสร้างธรรมาภิบาลในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นนั้น จึงเป็นสิ่งที่สำคัญต่อการปกครองท้องถิ่นไทย และจะต้องได้รับความร่วมมือจากทุกภาคส่วน ทั้งภาครัฐ ภาคประชาชน ภาคเอกชน ซึ่งกลไกภาคส่วนเหล่านี้เป็นองค์กรที่จะช่วยกันขับเคลื่อนและเสริมสร้างธรรมาภิบาลในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น