บทความนี้ผู้เขียนได้วิเคราะห์จากการศึกษาวิจัยในการทำวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาโท ของภาควิชาการพัฒนาชุมชน คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เรื่อง พัฒนาการการบริหารงานตามหลักความโปร่งใสและการมีส่วนร่วมของประชาชน : ศึกษาเฉพาะกรณีองค์การบริหารส่วนตำบลเขาสามยอด จังหวัดลพบุรี เป็นการศึกษาเชิงคุณภาพ โดยมีระเบียบวิธีการศึกษา ใช้การสัมภาษณ์เชิงลึก เป็นหลัก กับผู้บริหารท้องถิ่น สมาชิกสภาท้องถิ่น และผู้นำชุมชน กลุ่ม องค์กรชุมชน ในองค์การบริหารส่วนตำบลเขาสามยอด และการสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วมกับองค์การบริหารส่วนตำบล การสัมภาษณ์เป็นกลุ่มกับตัวแทนผู้นำกลุ่ม องค์กรชุมชน ปราชญ์ชาวบ้าน ผลการศึกษา สรุปได้ดังนี้

                 พัฒนาการกระบวนการบริหารงานตามหลักความโปร่งใสและการมีส่วนร่วมของประชาชนของ อบต. เขาสามยอด พบว่า 1) อบต.มีกระบวนการสร้างความเข้าใจและความเชื่อมั่นต่อประชาชน เช่น  การลงพื้นที่เพื่อรับฟังความคิดเห็นของประชาชน  การสร้างเครือข่ายความร่วมมือในพื้นที่ การให้บริการและการอำนวยความสะดวกแก่ประชาชน การปลูกฝังความรู้เรื่องการปกครองท้องถิ่นแก่เด็กและเยาวชน 2) อบต.มีกระบวนการเปิดเผยข้อมูลข่าวสาร เช่น ติดป้ายประกาศ การจัดทำเอกสารแผ่นพับ วารสาร อบต. การประกาศเสียงตามสาย การประชุม อบต. สัญจร การจัดทำ Website นอกจากนั้น อบต.      เขาสามยอดมีการประชาสัมพันธ์เชิงรุก 3)  อบต. มีกระบวนการตรวจสอบ โดยมีการแต่งตั้งคณะกรรมการภาคประชาชนในการดำเนินการตรวจสอบการบริหารงานของ อบต. การให้ความรู้และการอบรมในระเบียบกฎหมายแก่ประชาชน ส่วนการตรวจสอบโดยฝ่ายสภาท้องถิ่น มีการเปิดโอกาสให้สภาท้องถิ่นในการตรวจสอบการทำงานของ อบต. ได้หลายช่องทาง เช่น การตั้งกระทู้ถาม หรือการเปิดอภิปรายผู้บริหารท้องถิ่นและมีวิธีการเชิญภาคประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการประชุมสภาท้องถิ่น 4) อบต. มีกระบวนการทำประชาคมโดยมีการรวมกลุ่มกันเพื่อแก้ไขปัญหาของชุมชนและเข้ามามีส่วนร่วมในการตรวจสอบการทำงานของ อบต. เพื่อให้เกิดความโปร่งใส

     ปัจจัยที่ก่อให้เกิดการบริหารงานตามหลักความโปร่งใสและการมีส่วนร่วมของประชาชนนั้นมีปัจจัยสำคัญ ดังต่อไปนี้ คือ 1)ปัจจัยด้านทหารและข้าราชการเกษียณในพื้นที่ซึ่งถือว่าเป็นกำลังสำคัญในการช่วยเป็นที่ปรึกษา 2) ปัจจัยด้านโครงสร้างกฎหมายในเรื่องต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น  3) ปัจจัยด้านการเลือกตั้งผู้บริหารท้องถิ่นโดยตรง ซึ่งทำให้เกิดความรับผิดชอบต่อประชาชนและท้องถิ่นมากขึ้น   4) ปัจจัยด้านผู้นำที่เข้าถึงพื้นที่และสร้างผู้นำระดับชุมชน 5) ปัจจัยด้านภาคประชาคมเข้มแข็งและคลังสมองท้องถิ่น 

                  ข้อเสนอแนะต่อองค์กร แบ่งออกเป็น 3 ส่วน  ประกอบด้วย 1. ข้อเสนอแนะต่อ อบต. เขาสามยอด (1) เสนอให้ อบต. เขาสามยอดสร้างเครือข่ายความร่วมมือระหว่างท้องถิ่นในการบริหารจัดการร่วมกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นใกล้เคียงด้านการจัดการขยะอย่างเป็นระบบและพัฒนาความร่วมมือระหว่างองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้มีความเข้มแข็งโดยการประชุมแก้ไขปัญหาร่วมกัน การทำข้อตกลงร่วมกันในการจัดการขยะระหว่างองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (2) เสนอให้ อบต. เขาสามยอด สนับสนุนกลุ่มสตรีให้มีความเข้มแข็งในการเข้ามามีส่วนร่วมและการตรวจสอบการทำงานของ อบต. โดยส่งเสริมให้มีการอบรมให้ความรู้เรื่องการปกครองท้องถิ่น กฎหมายท้องถิ่น แก่กลุ่มสตรีใน อบต.

                  2. ข้อเสนอแนะต่อ อบต. โดยทั่วไปที่จะบริหารงานตามหลักความโปร่งใสและการมีส่วนร่วมของประชาชน (1) เสนอ ให้ อบต. โดยทั่วไปให้มีระบบการประชาสัมพันธ์เปิดเผยข้อมูลข่าวสารให้แก่ประชาชนอย่างทั่วถึง และหลากหลายช่องทาง เช่น แผ่นพับ วารสาร และการจัดทำเวบไซด์ เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลอย่างสะดวก (2) เสนอให้ อบต. โดยทั่วไป สนับสนุนให้มีกลุ่ม องค์กรชุมชน ภาคประชาคมที่มีความเข้มแข็งในการตรวจสอบการทำงานของ อบต. โดยจัดให้มีการฝึกอบรมให้ความรู้เรื่องกฎหมายการจัดซื้อจัดจ้าง การจัดทำแผนพัฒนาท้องถิ่น และกฎหมายอื่นๆ แก่ประชาชน กลุ่มองค์กรชุมชนที่เข้ามาเป็นคณะกรรมการด้านต่างๆ ของ อบต. (3) เสนอให้ อบต. โดยทั่วไป ได้มีการจัดประชุมประชาคมเป็นประจำทุกเดือน การจัดทำ อบต. สัญจร เพื่อรับฟังความคิดเห็นและแก้ไขปัญหาของประชาชนในท้องถิ่น (4) เสนอให้ อบต. โดยทั่วไป ได้จัดทำข้อมูลทำเนียบคลังสมองท้องถิ่นในด้านต่างๆ เช่น ด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น ด้านการศึกษา ด้านกฎหมาย ด้านศาสนาและวัฒนธรรมอย่างเป็นระบบ ซึ่งถือว่าเป็นบุคลากรที่สำคัญในการพัฒนาท้องถิ่น

                  3. ข้อเสนอแนะต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง (1) เสนอให้สถาบันการศึกษาในท้องถิ่น ทำการศึกษาวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม เพื่อถอดบทเรียนรู้ด้านความโปร่งใสและการมีส่วนร่วมของประชาชน และด้านอื่นๆ ของ อบต. เขาสามยอด (2) เสนอให้กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นได้ส่งเสริมให้มี อปท. ต้นแบบด้านความโปร่งใสและการมีส่วนร่วมของประชาชน เช่น การประชาสัมพันธ์แบบเข้าถึงประชาชน การมีกลุ่มองค์กรชุมชนที่หลากหลายในการตรวจสอบการทำงานของ อบต. การกระจายอำนาจตัดสินใจให้กับชุมชน 

ดังนั้น วิถีใหม่ (Initiatives) คือ การค้นหาต้นแบบหรือกรณีตัวอย่างการปฏิบัติที่ดีจากองค์กรปกครองท้องถิ่น และนำมาพัฒนาเป็นบทเรียน กรณีศึกษาเบื้องต้นสำหรับท้องถิ่นอื่นๆ เพื่อจุดประกายความคิด สร้างแรงบันดาลใจให้มีการริเริ่ม ค้นหา และการพัฒนาที่หลากหลาย เป็นพลวัตในวงกว้างมากยิ่งขึ้น การค้นหาและพัฒนาการขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่ได้มีการริเริ่มขึ้นแล้วในพื้นที่ต่างๆ ดังเช่น องค์การบริหารส่วนตำบลเขาสามยอด หรือปัจจุบัน ได้รับการยกฐานะเป็นเทศบาลเมืองเขาสามยอด ได้มีการพัฒนาองค์กร ในด้านต่างๆ เพื่อก่อให้เกิดการบริหารงานท้องถิ่นที่ดี และมีการส่งเสริมสนับสนุนและผลักดันให้เกิดการเรียนรู้ และสร้างแรงบันดาลใจและแรงจูงใจให้ผู้บริหาร ผู้ปฏิบัติงาน และพลเมืองในท้องถิ่นต่างๆ นำสิ่งที่ได้เรียนรู้ไปใช้ประโยชน์ในการพัฒนาท้องถิ่นของตนเอง