นี่ไม่ใช่คำชักชวนให้เกิดขบวนการ “ขบถผู้เฒ่า” ขึ้นมาในแผ่นดินในยุคของ “ขิงแก่” นะครับ(คิดอีกที, ผมว่าก็ไม่เลวที่จะให้คนรุ่น babyboomer อย่างพวกผมที่จะประกาศตัวเป็น“รุ่นหนุ่มสาวยุคใหม่” เพื่อให้ผู้อยู่ในวัย ๗๐ ขึ้นไปเป็น “วัยกลางคน” ให้รู้ดำรู้แดงสักที)

แต่ผมกำลังจะรายงานให้ฟังว่าถ้าคนอายุมากขึ้นแล้วเกิดปลีกตัวออกจากเพื่อนฝูง หรือกลายเป็น“คนแก่ขี้เหงา” ละก้อ, สงสัยว่าโรคภัยไข้เจ็บหลายอย่างจะมาถามหากันจ้าละหวั่นเป็นแม่นมั่น

โดยเฉพาะโรคขี้หลงขี้ลืม...นั่นขนาดเบา, ไปจนถึงอย่างแรงที่เรียกว่า “โรคอัลไซมเมอร์ส” (Alzheimer’s) ซึ่งน่ากลัวนักหนา

โรคนี้แปลเป็นภาษาไทยเหมือนแค่เป็นคนแก่ขี้หลงหรือขี้ลืม (ใช่, รวมถึงการลืมเรื่องหนักเรื่องเบาด้วย) แต่ความจริง, อาการป่วยของคนเป็นอัลไซมเมอร์สนั้นร้ายแรงกว่านั้นมากมายหลายเท่านัก...เพราะอาจจะมองเห็นภาพหลอน, อาจจะคิดว่ามีคนคิดจะทำร้ายตัวเองตลอดเวลา, และบางครั้งก็ออกจากบ้านไปคนเดียวโดยไม่รู้ว่าจะกลับบ้านมาอย่างไร

สรุปว่าไม่ใช่โรคที่น่าอภิรมย์หรือน่ารักอะไรทั้งสิ้น

แต่ต้องทำความเข้าใจให้ถ่องแท้เสียก่อนว่า “ความเหงา” กับ “การปลีกวิเวก”นั้นเป็นคนละเรื่องกันโดยสิ้นเชิง

การอยู่คนเดียวไม่จำเป็นต้องหมายถึงความเหงา ขณะเดียวกันการอยู่กับคนมาก ๆก็ไม่ได้แปลว่าคนคนนั้นจะไม่รู้สึกโดดเดี่ยวและเดียวดาย

เคยได้ยินคำว่า “โดดเดี่ยวท่ามกลางฝูงชน” (“lonely in the crowd”) ใช่ไหม?

นั่นแหละ, อาการของคนที่มีความเหงาทั้ง ๆ ที่อยู่กับผู้คนมากมาย

ที่เป็นเช่นนี้ก็เพราะความเหงาหงอยหรือไม่นั้นไม่ได้อยู่ที่จำนวนคน...หากแต่อยู่ที่คุณภาพของความรู้สึกต่อสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้น

ฝรั่งเขาใช้คำว่า “social isolation” หรือ “โดดเดี่ยวทางสังคม” เพื่อให้แยกออกจากคำว่า “loneliness” หรือ “หงอยเหงา” เพื่อจะได้สามารถวิเคราะห์ทั้งอาการ, สาเหตุและทางแก้ไขสำหรับมนุษย์

และสองอย่างนี้ไม่จำเป็นจะต้องเป็นสิ่งเดียวกัน

นิตยสารรายเดือนที่วิเคราะห์เรื่องจิตวิทยาอย่างลุ่มลึกที่ชื่อ Archives of General Psychiatry เมื่อเร็ว ๆ นี้บอกว่าความเหงาทำให้คนอายุมากมีโอกาสเป็นโรคอัลไซเมอร์สมากขึ้น

และเขาก็อธิบายชัดเจนว่า “ความโดดเดี่ยวทางสังคม” กับ “ความเหงาหงอย” นั้นอาจจะไม่จำเป็นต้องไปด้วยกัน

“Social isolation can occur without loneliness, and loneliness can occur even when one has many social contacts…”

พูดแบบชาวบ้านก็ต้องบอกว่าการอยู่คนเดียวไม่จำเป็นต้องรู้สึกโดดเดี่ยว แต่ขณะเดียวแม้ว่าจะมีการติดต่อสัมพันธ์กับผู้คนในสังคมมากมายก็ไม่ได้แปลว่าคนคนนั้นจะไม่รู้สึกโดดเดี่ยว

มันอยู่ที่ใจและความรู้สึก, ไม่ได้อยู่ที่การได้สัมผัสหรือพบปะกันทางสังคมแต่ประการใดทั้งสิ้น

แต่ขณะเดียวกัน, คนมีอายุมากมักจะเอาตัวเองออกจากสังคมด้วยเหตุผลของแต่ละคนที่แตกต่างกัน

การเอาตัวเองออกจากสังคมหรือถูกคนอื่นกันออกจากสังคม (จะโดยตั้งใจหรือไม่ก็ตาม)อาจจะนำไปสู่ความหงอยเหงาได้เช่นกัน

พูดภาษาชาวบ้านอีกแบบหนึ่งก็คือสองอย่างนี้อาจจะไม่ “เกี่ยว” กันแต่ก็อาจจะ “ดอง”กันได้อีกนั่นแหละ

จึงไม่ควรประมาทเป็นอันขาด

การวิจัยของมหาวิทยาลัย Rush University Medical Center ที่เมืองชิคาโกเอาชีวิตจริงของคนสูงวัย ๘๒๓ คนมาประเมินระดับของ “ความเหงา” กับโอกาสการเป็นโรคอัลไซมเมอร์ส

ผลการศึกษาหลายปีติดต่อกันพบว่าคนที่ยอมรับว่าตัวเอง “เหงาที่สุด” มีอาการของความน่าจะเป็นโรคนี้มากกว่าคนที่บอกว่าตัวเอง “เหงาน้อยที่สุด” (ตามเกณฑ์ประมาณจาก ๑ ถึง ๕) สูงกว่าถึงสองเท่า

โดยไม่เกี่ยวกับการที่พวกเขาใช้ชีวิตอยู่กับคนอื่นมากหรือถูกแยกอยู่คนเดียวก็ตาม

คณะวิจัยไม่เพียงแต่ทำการติดตามศึกษาในช่วงที่มีชีวิตอยู่เท่านั้น แต่เพื่อให้เจาะลึกเข้าไปถึงกึ๋นของประเด็นนี้จริง ๆ, เขาก็ทำการ “ชัณสูตรพลิกศพ” หรือ post-mortemทั้งหมด ๙๐ คนที่เสียชีวิตในช่วงที่กำลังวิจัยอยู่เพื่อประเมินความสัมพันธ์ระหว่างสภาพร่างกายกับจิตใจ

น่าแปลกที่ว่าการตรวจสภาพร่างกายหลังเสียชีวิตของคนที่บอกว่าตัวเอง “เหงามาก ๆ” กับคนที่บอกว่าไม่เหงาเท่าไหร่นั้น, ระดับความเสียหายในสมองกันเกี่ยวกับโรคอับไซมเมอร์สนั้นไม่แตกต่างกัน

สำหรับผมแล้ว, อย่างนี้แปลว่า “ความรู้สึก” กับ “สภาพร่างกาย” ไม่จำเป็นต้องมีความเกี่ยวข้องกันโดยตรง

แต่ “ความรู้สึก” นั้นเองที่ทำให้คุณป่วยไข้ได้มากกว่าความเสื่อมทรุดทางร่างกายของคุณ

ความเหงาไม่ได้อยู่ที่คุณอยู่คนเดียวหรือหลายคน หากแต่อยู่ที่ว่าคุณมีความรู้สึกว่าตัวเองเป็นส่วนหนึ่งของสังคมอย่างมีคุณค่าเพียงใด

ฉะนั้น, ที่ผมเชียร์ให้คนสูงวัยต้อง “คึก” นั้นย่อมไม่ได้หมายถึงการส่งเสริมให้ออกไปเต้นแร้งเต้นกาให้เหนื่อยแรงเปล่า ๆ

หากแต่หมายความว่าอย่าได้หยุดคิดว่าจะทำอะไรให้คนอื่นในสังคมของเรามีความสุข

เรื่องราวรอบ ๆ ตัวเราเองนั้น, หากมีความสำคัญต่อเพื่อนร่วมชาติก็จงช่วยกันวิเคราะห์, วิจารณ์, และวิพากษ์เถอะ

และอย่าลืมวิสาสะอย่างเป็นกันเองกันคนรอบข้างด้วยนะครับ