ประโยชน์ของวัสดุกราฟิกในการจัดนิทรรศการ

วัสดุกราฟิก เป็นสื่อประเภททัศนวัสดุที่มีประโยชน์ต่อการจัดนิทรรศการเป็นอย่างมาก สามารถนำไปประยุกต์ หรือ ใช้ในการจัดนิทรรศการได้ใน 4 ลักษณะ คือ

1.      ใช้ประกอบการจัดนิทรรศการ

2.      ใช้เป็นแบบหรือต้นแบบสำหรับการจัดทำวัสดุฉาย ประเภทต่างๆ

3.      ใช้ประกอบในการผลิตสื่อประเภทต่างๆ

4.      ใช้ประกอบในการจัดทำป้ายนิเทศ ป้ายประชาสัมพันธ์

คุณค่าของวัสดุกราฟิก

วัสดุกราฟิกมีหลายประเภท แต่ละประเภทมีลักษณะเฉพาะในเป็นตัวกลางถ่ายทอดเนื้อหา ความรู้  ซึ่งโดยภาพรวมวัสดุกราฟิกมีคุณค่าต่อการสื่อสารอย่างยิ่ง เพราะสามารถใช้ได้กับผู้ชมทุกระดับ ทุกเนื้อหา  และช่วยเพิ่มประสิทธิภาพของการสื่อสาร  ดังนี้

1.      ช่วยให้น่าสนใจ ไม่น่าเบื่อ

2.      ช่วยให้การนำเสนอในสิ่งที่เป็นนามธรรมเป็นรูปธรรมมากขึ้น

3.      ช่วยให้การนำเสนอในสิ่งที่เข้ายาก สลับซับซ้อน เข้าใจได้ง่ายขึ้น

4.      ช่วยให้การสร้างความเข้าใจเป็นไปอย่างรวดเร็ว ประทับใจ และจดจำได้นานขึ้น

5.      ช่วยให้เกิดประสบการณ์ และความคิดสร้างสรรค์ในการรับรู้อย่างกว้างขวาง

6.      เป็นสื่อที่ราคาถูกและคุ้มค่า

ประเภทของวัสดุกราฟิก

                        ประเภทของวัสดุกราฟิกโดยทั่วไป กับวัสดุกราฟิคสำหรับการจัดนิทรรศการจะมีลักษณะที่เหมือนกันแต่อาจจะมีจำนวนที่แตกต่างกัน การแบ่งประเภทของวัสดุกราฟิคที่จะกล่าวต่อไปนี้เป็นการแบ่งวัสดุกราฟิคที่มีการนำมาใช้ในการจัดนิทรรศการที่เราสามารถพบเห็นได้ทั่วไป ซึ่งแบ่งได้เป็น 6 ชนิด คือ

1.      แผนภูมิ (Chart )

2.      แผนสถิติ (Graph)

3.      แผนภาพ (Diagram)

4.      ภาพโฆษณา (Poster)

5.      การ์ตูน (cartoon)

6.      แผนที่ (Map) และ ลูกโลก (Globe)

                        1.1 แผนภูมิ (Chart)

                        แผนภูมิเป็นทัศวัสดุที่แสดงความสัมพันธ์ ความต่อเนื่อง ปรากฏการณ์ต่างๆ ที่ใช้เส้น รูปทรง สัญลักษณ์ เครื่องหมาย และคำบรรยายประกอบ แผนภูมิแบ่งตามลักษณะการนำเสนอข้อมูล ได้ 9 ประเภท คือ

1.      แผนภูมิแบบต้นไม้ (Tree Chart)

2.      แผนภูมิแบบสายธาร(Stream Chart)

3.      แผนภูมิแบบต่อเนื่อง(Flow Chart)

4.      แผนภูมิแบบองค์กร(Organization Chart)

5.      แผนภูมิแบบเปรียบเทียบ(Contrast Chart)

6.      แผนภูมิแบบตาราง(Tubular Chart)

7.      แผนภูมิแบบวิวัฒนาการ(Experience Chart)

8.      แผนภูมิแบบอธิบายภาพ(Achievement Chart)

9.      แผนภูมิแบบขยายส่วน(Enlarging Chart)

1.2 แผนสถิติ (Graph)

                        แผนสถิติเป็นทัศวัสดุที่ใช้ จุด  เส้น รูปทรง สัญลักษณ์ และเนื้อที่ แสดงความสัมพันธ์ของข้อมูล ตั้งแต่ 2 ชุดขึ้นไป แผนสถิติมีความเหมาะสมสำหรับ การนำเสนอข้อมูลที่เป็นตัวเลข นำเสนอให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลง ความสัมพันธ์ทั้งในลักษณะขัดแย้งและสนับสนุน ตลอดจนเหมาะสมที่จะใช้ในการเปรียบเทียบปริมาณ และคุณภาพ แผนสถิติที่นิยมใช้กันทั่วไปในการจัดนิทรรศการแบ่งตามลักษณะการนำเสนอข้อมูล ได้ 5 ประเภท คือ

1.         แผนสถิติเส้น (Line Graphs)

แผนสถิติเส้น หรือ Line Graph ประกอบด้วยเส้นที่เกิดจากจุดต่างๆ ที่เป็นข้อมูลตัวเลข อาจแสดงในลักษณะแนวตั้งหรือแนวนอนก็ได้  นิยมใช้แสดงแนวโน้ม หรือเพื่อการทำนาย

2.         แผนสถิติวงกลม (Pie /Circle Graphs)

แผนสถิตวงกลมเป็นแผนสถิติที่นิยมใช้เปรียบเทียบให้เห็นส่วนย่อยๆ ที่รวมกันเป็นร้อยละภายใต้รูปลักษณ์รวมที่เป็นวงกลม รูปแบบที่สามารถเข้าใจและเห็นข้อมูลได้ชัดเจนที่สุดของแผนสถิติวงกลม คือแบบด้านหน้า

3.         แผนสถิติรูปภาพ (Pictorial Graphs)

แผนสถิติแบบรูปภาพ เหมาะแก่การใช้นำเสนอที่คล้ายกับแผนภูมิแบบแท่งแตดต่างในลักษณะของความเข้าใจที่ง่ายและรวดเร็ว สามารถผสมผสานข้อมูลได้ชัดเจนหลายชุด

4.         แผนสถิติแท่ง (Bar Graphs)

แผนสถิติแบบแท่ง หรือ Bar Graphs เป็นลักษณะของแผนสถิติที่นิยมใช้แสดงการเปรียบเทียบให้เห็นข้อมูลของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง หรือหลายๆ สิ่งในช่วงเวลาหนึ่งๆ

5.           แผนสถิติพื้นที่ (Area Graphs)

แผนสถิติพื้นที่เหมาะใช้กับการแสดงความสัมพันธ์ของข้อมูลที่ต้องการให้เห็นแนวโน้มของการกระจายหรือเพื่มขึ้นในช่วงเวลาของข้อมูลชุดนั้น ๆ

1.3 แผนภาพ (Diagram)

แผนภาพ (Diagram) เป็นโสตทัศนวัสดุที่นิยมใช้แสดงความสัมพันธ์  ระบบการทำงาน โดยใช้ เส้น ภาพเหมือน ภาพลายเส้น  แผนภาพ(Diagram) แบ่งตามลักษณะองค์ประกอบได้ 3 ประเภท คือ

1.แผนแบบภาพลายเส้น

2. แผนภาพแบบรูปภาพ

3. แผนภาพแบบผสม

1.4 ภาพโฆษณา (Poster)

ภาพโฆษณา เป็นทัศนวัสดุที่ใช้เพื่อสื่อความหมายที่สามารถดึงดูดความสนใจแก่ผู้พบเห็นได้ในทันที มีลักษณะที่มองเห็นและเข้าใจได้อย่างชัดเจนและรวดเร็ว  ภาพโฆษณาสื่อสารกับผู้ชมเพียงสั้น ๆ ไม่ซับซ้อน มุ่งเน้นเนื้อหา ข่าวสาร หรือข้อเท็จจริงในประเด็นเดียว

1.5 การ์ตูน (Cartoon)และการ์ตูนเรื่อง (Comics)

การ์ตูน (cartoon) ใช้เล่าเรื่องราว เหตุการณ์ และ ลักษณะสิ่งต่างๆ โดยใช้ตัวการ์ตูนที่เกิดจากภาพลายเส้นแทนสิ่งต่าง ๆ มีลักษณะที่น่าสนใจ  การ์ตูนมักเน้นไปในการล้อเลียน เสียดสี แสดงจุดเด่น  ลักษณะที่แสดงความเป็นการ์ตูนที่ชัดเจนคือ เนื้อหาที่แสดงออกจะประกอบด้วยบางสิ่งบางอย่างที่เกินความเป็นจริงตามธรรมชาติ

1.6 แผนที่ (Map) และ ลูกโลก (Globe)

แผนที่ (Map) และ ลูกโลก (Globe) เป็นภาพและหุ่นจำลองย่อส่วนตามความเป็นจริงแสดงพื้นที่ สถานที่ และสภาพทางภูมิศาสตร์

3. สื่อประเภทวัสดุสามมิติ

                        สื่อประเภทวัสดุสามมิติ เป็นสื่อในกลุ่มของสื่อประเภทโสตทัศนวัสดุ ที่ประกอบด้วย  ของจริง หุ่นจำลอง  ของล้อแบบ หุ่นมือ เป็นสื่อที่พบเห็นและนำมาใช้กันอย่างกว้างขวาง แต่ส่วนใหญ่มักจะไม่เรียกกันว่า สื่อแบบสามมิติ มักจะเรียกกันตามลักษณะของสื่อนั้น ๆ เช่น ของตัวอย่าง แบบจำลอง หรือ หุ่น สื่อในกลุ่มนี้สามารถให้การเรียนรู้ในระดับที่เป็นรูปธรรมชัดเจน สามารถนำมาใช้เพื่อวัตถุประสงค์ในการเรียนรู้ได้ทุกระดับ ทุกวัย ทุกเนื้อหา สื่อประเภทวัสดุสามมิติมีการแบ่งไว้ 2 ชนิด คือ

3.1 ของจริง (Real thing or Object)

                        ของจริงให้การเรียนรู้ที่เป็นประสบการณ์ตรงแก่ผู้ชม ทำให้ผู้ชมเกิดความประทับใจ จดจำได้นาน เราอาจแบ่งของจริงที่นำมาใช้เป็นสื่อในการจัดนิทรรศการได้ 2 ชนิด คือ

                        3.1.1วัตถุหรือของจริง (Object) เป็นวัตถุ หรือของจริงที่นำมาใช้ทั้งหมด มิได้ใช้เพียงส่วนใดส่วนหนึ่ง การนำของจริงชนิดนี้มาใช้ในการจัดนิทรรศการ เป็นไปได้ทั้งในลักษณะของการนำมาใช้ในพื้นที่จัดนิทรรศการ โดยที่ไม่ใหญ่โต ไม่อันตราย ไม่ลำบากในการใช้ หรือการนำมาใช้ประกอบการจัดนิทรรศการในลักษณะของกิจกรรมเสริม  เช่น การไปทัศนศึกษาโบราณสถาน  เป็นต้น

                        3.1.2 ของตัวอย่าง (Specimen) เป็นการนำเอาของจริงมาใช้เป็นสื่อ แต่นำมาเพียงบางส่วนของวัตถุ หรือของนั้นๆ เป็นลักษณะของการเป็นตัวแทนให้ผู้ชมได้สามารถได้รับประสบการณ์ตรงจากของตัวอย่าง เช่น ตัวอย่างแร่ธาตุ ตัวอย่างหิน ตัวอย่างผ้า

หลักการใช้สื่อประเภทของจริง

                        การนำของจริงมาใช้การจัดนิทรรศการ หากสามารถให้ผู้ชมสามารถสัมผัส จับต้อง มีส่วนร่วมมาใช้ในจะช่วยเสริมและกระตุ้นการมีส่วนร่วมของผู้ชมเป็นอย่างดี และของจริงที่นำมาใช้เป็นสื่อควรจะต้องมีขนาดที่สามารถเห็นได้อย่างชัดเจน แต่ถ้ามีขนาดเล็กควรใช้ร่วมกับสื่อประเภทเครื่องมือเข้ามาช่วย เช่น Opaque Projector หรือ Overhead Projector เป็นต้น

3.2 หุ่นจำลอง (Model)

                        ในบางครั้งเราไม่สามารถหาของจริงมาใช้ในการจัดนิทรรศการได้ อาจเนื่องจากเป็นสิ่งที่หายาก ราคาแพง เล็กหรือใหญ่เกินไป อันตราย ละเอียดอ่อนเกินกว่าจับต้อง ยุงยากซับซ้อนต่อความเข้าใจของผ็ชม หรือหากนำออกมาจากธรรมชาติที่เป็นอยู่อาจเกิดการเปลี่ยนแปลงผิดเพี้ยน ดังนั้นหากมีความจำเป็นและต้องการให้ผู้ชมได้มีประสบการณ์การกับสิ่งนั้น เพื่อให้ผู้ชมเกิดความเข้าใจที่ถูกต้อง จึงมีการสร้างสื่อสามมิติจำลองของจริงขึ้นมา หรือที่เรียกว่าหุ่นจำลอง หุ่นจำลองที่ผลิตและนำมาใช้เป็นสื่อในการจัดนิทรรศการ บางครั้งสามารถช่วยให้ผู้ชมเข้าใจง่ายขึ้น ถูกต้องมากกว่าของจริง เพราะหุ่นจำจองสามารถตัดส่วนที่ซับซ้อนออกได้ สามารถย่อ หรือขยายขนาดขึ้นได้ สามารถแสดงได้ทั้งภายนอกภายใน สามารถคงรูปเดิมที่ชัดเจนเป็นต้น  หุ่นจำลองมีหลายชนิด เพื่อความไม่สับสนและง่ายต่อการจดจำ จะจำแนกได้ 7 ชนิด คือ

                        1.หุ่นจำลองรูปทรงภายนอก (Solid Model) หุ่นจำลองชนิดนี้มุ่งเน้นการแสดงรูปทรงภายนอกของวัตถุ สามารถที่จะแสดง สัดส่วน พื้นผิว หรือลวดลายได้ชัดเจน แต่อาจจะมีขนาดที่ผิดไปจากของจริง

                        2.หุ่นจำลองเท่าจริง (Extract Model) เป็นหุ่นจำลองที่เน้นการแสดงขนาด รูปร่าง และรายละเอียดที่เหมือนจริงทุกประการ เช่น หุ่นจำลองผลไม้

                        3. หุ่นจำลองย่อหรือขยายส่วน (Enlarged or Reduced Model)  บางครั้งเรียกว่าหุ่นจำลองแบบมาตราส่วน เนื่องจากเป็นหุ่นจำลองที่มีขนาดเป็นสัดส่วนที่ถูกต้องกับของจริง เช่นหุ่นจำลองอวัยวะมนุษย์

                        4. หุ่นจำลองแบบผ่าซีก (Cut-away Model) หุ่นจำลองชนิดนี้ใช้แสดงโครงสร้างหรือส่วนประกอบภายใน โดยการตัดพื้นผิวภายนอกบางส่วนออกไป เช่น หุ่นผ่าซีกแสดงการทำงานของเครื่องยนต์

                        5. หุ่นจำลองแบบแยกส่วน (Build-up Model) เป็นหุ่นจำลองที่สามารถถอดแยกและประกอบส่วนประกอบบางส่วนหรือทั้งหมดของสิ่งนั้นได้ อาจเป็นหุ่นจำลองที่แสดงเฉพาะบางส่วน หรือทั้งหมด

                        6. หุ่นจำลองแบบเคลื่อนไหว (Working Model) หุ่นจำลองแบบนี้สร้างขึ้นเพื่อใช้แสดงการเคลื่อนไหวของชิ้นส่วน หรือส่วนประกอบต่างๆ 

                        7. หุ่นจำลองล้อหรือเลียนสภาพ (Mock-up) หุ่นจำลองแบบนี้ใช้แสดงสภาพที่เป็นจริงของสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยการจัดระเบียบจัดวาง หรือจัดให้เกิดผิดไปจากธรรมชาติ

                        หุ่นจำลองนอกจากจะเป็นสื่อโดยตัวของมันแล้ว เราสามารถนำมาประกอบขึ้นเป็นสื่ออีกชนิดหนึ่งที่ สามารถสร้างชีวิตชีวา สามารถแสดงเหตุการณ์ หรือสถานะการณ์ได้อย่างจริงจัง โดยนำหุ่นจำลองมาจัดประกอบในตู้  กล่อง หรือกระบะ เรียกว่า ตู้อันตรทัศน์ (Diorama) พบเห็นได้ทั่วไป เช่น การจัดแสดงสภาพความเป็นอยู่ในสมัยอยุธยา ที่ศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยา

หลักการใช้สื่อประเภทหุ่นจำลองในการจัดนิทรรศการ 

การใช้หุ่นจำลองในการจัดนิทรรศการควรต้องแน่ใจว่าผู้ชมสามารถเห็นได้ชัดเจนทุกคน ต้องชี้แจ้งผู้ชมในบางเรื่องที่จำเป็นต้องเข้าใจให้ถูกต้องตามความเป็นจริงเสียก่อน เช่น ขนาดหรือ สี โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเด็กเล็ก และควรใช้แสดงเฉพาะส่วนที่เกี่ยวข้องกับเนื้อหาที่ต้องการเท่านั้น ถ้าใช้เป็นสื่อที่กำหนดจำนวนผู้ชมควรกำหนดขนาดกลุ่มผู้ชมให้เหมาะสม และต้องทำความเข้าใจในเรื่องที่ต้องการให้ผู้ชมศึกษาจากหุ่นจำลองนั้นๆ

4. วัสดุประเภทแผ่นป้าย (Board or Display Media)

วัสดุประกอบแผ่นป้าย (Board)ตัวแสดงที่ใช้กับแผ่นป้ายนิเทศ แผ่นป้ายผ้าสำลี แผ่นป้ายแม่เหล็ก แผ่นป้ายไฟฟ้า แผ่นป้ายกระเป๋าผนัง

ประเภทของวัสดุประกอบแผ่นป้าย

1.         แผ่นป้ายนิเทศ (Bulletin Boards)

2.         แผ่นป้ายผ้าสำลี (Cloth Boards)

3.         แผ่นป้ายแม่เหล็ก (Magnetic Boards)

4.         แผ่นป้ายไฟฟ้า (Electric Boards)

5.         แผ่นป้ายกระเป๋าผนัง