(1.2)  คุณสมบัติของความเป็นตัวแปร

                        ในขณะที่พวกเราคงจะได้เคยอ่านงานวิจัยกันมาบ้างแล้ว แต่อาจจะพบเห็นหน้า “อ้ายโม่ง” บางตัวมาแล้ว เช่น เวลาที่พูดถึงตัวแปร เราก็มักจะคำนึงถึงคุณสมบัติของประชากร/กลุ่มตัวอย่าง เช่น เพศ อายุ รายได้ ระดับการศึกษา ฯลฯ การเห็นแนวคิดเหล่านี้มาเล่นบทบาทเป็นตัวแปรบ่อย ๆ ชวนให้เราคิดว่า แนวคิดเหล่านี้ได้เป็น “ตัวแปรมาตั้งแต่เกิด และจะต้องเป็นต่อไปจนตาย” ดังนั้น เมื่อคิดถึง “ตัวแปร” เราก็จะคิดถึงแต่ “แนวคิดหน้าเดิม” เหล่านี้

                        นี้เป็นความเข้าใจผิดประการหนึ่งเกี่ยวกับ “คุณสมบัติของความเป็นตัวแปร” เพราะอันที่จริงแล้ว ตัวแปรไม่ใช่แนวคิดที่เป็นมาแต่กำเนิด (essentialism) แต่ทว่า “ตัวแปรมีคุณสมบัติเป็นสภาวะ (Mode/being) กล่าวเล่น ๆ ก็คือ จะยังไม่มีอะไรเป็นตัวแปรจนกว่าแนวคิดนั้นจะเข้ามาใกล้ “วงโคจรการวิจัย” ของเรา

                        เพราะฉะนั้น งานวิจัยของเราก็ไม่จำเป็นต้องมี “ตัวแปรแบบฉบับ” เป็น เพศ อายุ รายได้ การศึกษา ฯลฯ เสมอไป เพราะหากเราอ่านวิจัยที่ล่วงมาแล้วในอดีต และได้พิสูจน์แล้วว่า “ประเด็นที่เราจะศึกษานั้น เรื่องเพศ อายุ ฯลฯ ล้วนไม่เกี่ยวข้อง” เราก็สามารถจะฟันธงไปได้เลยว่าแนวคิดที่เอ่ยมานั้นไม่ใช่ตัวแปร

                        ในทางตรงกันข้าม “ตัวแปร” นั้นควรจะ “งอก” ออกมาจากปัญหานำการวิจัยของเราเอง ตัวอย่างงานเรื่องสิ่งแวดล้อมได้พิสูจน์แล้วว่า ทัศนคติต่อการอนุรักษ์ป่าด้วยการใช้ถานไม้นั้น จะเกี่ยวกับตัวแปรที่ว่า “กลุ่มตัวอย่างใช้เตาหุงต้มแบบไหน ใช้ถ่านหรือแก๊ส” เป็นต้น เราจึงยังต้องการความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ในการขุดหา “หน่อตัวแปร” ที่เกี่ยวข้องกับปัญหานำการวิจัยของเรา

(2)  อะไรเป็นตัวแปรได้บ้าง  ในบรรดาคุณลักษณะทั้งหลายของสรรพสิ่ง เราสามารถจะจำแนกคุณลักษณะทั้งหมดออกให้เป็น 2 ประเภทใหญ่ ๆ คือ

                                                (2.1)  ธาตุ/องค์ประกอบ  เช่น น้ำจะประกอบด้วยธาตุไฮโดรเจน 2 ตัว และออกซิเจน 1 ตัว (H₂O)

                                                (2.2)  ความสัมพันธ์  (Relation)  เช่น น้ำมีธาตุ 3  ตัวนั้น เรียงตัวกันด้วยความสัมพันธ์อย่างไรบ้าง เช่น

สำหรับสิ่งที่จะมาเป็นตัวแปรนั้น  สามารถจะเป็นได้ทั้ง ธาตุ/องค์ประกอบหรือความสัมพันธ์ที่มีคุณสมบัติที่จะแปรเปลี่ยนได้

                                                ตัวอย่างเช่นในงานวิจัยเรื่อง “ป่าห้วยแก้ว” ของทีมวิจัยของศรีธรณ์โรจนสุพจน์   ศรีธรณ์ พบว่า บรรดาการสื่อสารแบบเดิมที่มีอยู่ในชุมชนนั้นไม่สามารถจะสร้างสรรค์ความสามัคคีของชุมชนเพื่อการอนุรักษ์ป่าชุมชนได้ คณะวิจัยจึงได้ทดลองฉีด “สื่อสมัยใหม่ เช่น สื่อคอมพิวเตอร์” เข้าไปเป็นตัวแปรใหม่ด้านการสื่อสารเพื่อจะวัด “ความสามัคคี” (ตัวแปรตาม) ว่าเปลี่ยนแปลงไปหรือไม่ นี้เป็นกรณีที่ตัว “ธาตุ/องค์ประกอบ” (element) มีการแปรเปลี่ยนเป็นตัวแปรใหม่

                                                และในกรณีเดียวกันนี้เอง ก็มี “ความสัมพันธ์” ที่กลายมาเป็นตัวแปร จากแนวคิด เรื่อง “การสื่อสารแบบมีส่วนร่วมในฐานะผู้ผลิต” คณะวิจัยได้พลิกกลับ “ความสัมพันธ์ในฐานะผู้ส่ง/ผู้รับ” ของชาวบ้านเสียใหม่ จากแต่เดิมที่บุคคลภายนอกเช่น ทีมวิจัยจะเป็นผู้ผลิต และชาวบ้านเป็นผู้ดู/ผู้ชม แต่ในการวิจัยครั้งนี้ ชาวบ้านจะพลิกกลับความสัมพันธ์จาก “การเป็นผู้ชม” ขึ้นมาเป็น “ผู้ผลิต” เอง และคณะวิจัยต้องการศึกษาว่า “ผล (ตัวแปรตาม) ที่เกิดจากการสลับตัวแปรเรื่องความสัมพันธ์ในฐานะผู้ผลิต/ผู้ชม” จะเป็นอย่างไรบ้าง

                        (3)  ประเภทของตัวแปร  โดยทั่วไปมักจะมีการแบ่งประเภทของตัวแปรออกเป็น 3 ประเภท คือ ตัวแปรต้น  ตัวแปรตาม และตัวแปรแทรก ซึ่งคุณลักษณะของตัวแปรแต่ละประเภทก็เป็นไปตามชื่อนามที่บ่งบอก

                        เราจะได้ตัวอย่างเรื่องเกลือ/ความเค็ม/น้ำ เพื่อประกอบความเข้าใจ