ความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐ : ความสำเร็จอยู่ที่ “จิตสำนึก”

บุญอยู่ ขอพรประเสริฐ

     คณะนิเทศศาสตร์ มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์

ความโปร่งใสในการบริหารงาน และการปฏิบัติงานของภาครัฐเป็นอีกเรื่องหนึ่งที่มีการกล่าวถึงกันมากในช่วงนี้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงของการเปลี่ยนผ่านจากรัฐบาลเลือกตั้งภายใต้การนำของ

พ. ต. ท. ทักษิณ ชินวัตร มาสู่รัฐบาลรัฐประหาร 19 กันยายน 2549 ภายใต้การนำของพลเอกสุรยุทธ์ จุลานนท์ ซึ่งเป็นที่คาดหวังว่าจะบริหารบ้านเมืองด้วยความโปร่งใส ขจัดปัญหาการคอรัปชันในหน่วยงานรัฐที่เชื่อกันว่าเกิดขึ้นอย่างมากมายมโหฬาร และแยบยลในยุครัฐบาลทักษิณฯ ดังนั้น รัฐบาลพลเอกสุรยุทธ์ฯ จึงได้วางนโยบาย 4 ป. อันได้แก่ “โปร่งใส ประสิทธิภาพ เป็นธรรม และประหยัด” เป็นแนวนโยบายสำคัญประการหนึ่งในการบริหารประเทศในขณะนั้น

“ความโปร่งใส” ซึ่งเป็นหลักยึดประการแรกในบรรดา 4 ป. จึงเป็นสิ่งสำคัญยิ่งในการบริหารและการปฏิบัติงานของภาครัฐ ด้วยเหตุว่า การบริหารหรือการปฏิบัติด้วยความโปร่งใสนั้นเป็นปฏิปักษ์กับการคอรัปชัน หรือการทุจริตประพฤติมิชอบ ความโปร่งใสนั้นมุ่งเน้นให้หน่วยงานรัฐเปิดเผยข้อมูลข่าวสารที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินงานที่มีผลกระทบต่อประชาชนให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย หรือสาธารณชนทราบ การปกปิดนั้นให้กระทำให้น้อยที่สุด และเท่าที่จำเป็นเท่านั้น ทั้งนี้ โดยไม่ขัดต่อข้อกำหนดของ พ.ร.บ. ข้อมูลข่าวสารของทางราชการ พ.ศ. 2540 ดังนั้น ความโปร่งใสจึงเป็นกลไกประการหนึ่งในแนวคิดของระบอบการปกครองแบบประชาธิปไตย ที่เน้นการมีส่วนร่วมของประชาชน (Public Participation) การบริหารภาครัฐด้วยความโปร่งใสจึงเป็นการเปิดพื้นที่ให้ประชาชนเข้ามามีส่วนในการตรวจสอบการใช้อำนาจของรัฐได้อย่างกว้างขวางยิ่งขึ้น เพราะประชาชนสามารถเข้าถึงข้อมูลข่าวสารของภาครัฐได้โดยมีข้อจำกัดน้อยที่สุด นอกจากนี้ การที่หน่วยงานภาครัฐประพฤติปฏิบัติใด ๆ ด้วยความโปร่งใสนั้น กลายเป็นระบบกลไกควบคุมประการหนึ่ง ที่จะช่วยขจัดปัดเป่าปัญหาการคอรัปชั่นให้ค่อยๆหมดไป ในขณะเดียวกันก็เป็นการสร้างความเชื่อมั่น และความไว้วางใจให้กับประชาชนโดยส่วนรวมอีกด้วย

อย่างไรก็ตาม มีข้อคำถามตามมาว่า “ความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐจะเกิดขึ้นได้จริงหรือ” และ “มีวิธีการทำอย่างไรที่จะทำให้หน่วยงานภาครัฐประพฤติปฏิบัติด้วยความโปร่งใส” ดังนั้น สำนักงานคณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของราชการ (สขร.) สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีจึงได้เสนอต่อคณะรัฐมนตรี ให้มีการนำเรื่องความโปร่งใสในเรื่องการเปิดเผยข้อมูลข่าวสาร การมีส่วนร่วมของประชาชนเป็นหนึ่งในตัวชี้วัด (KPI) ประสิทธิภาพของหน่วยงานราชการทุกแห่ง ซึ่งคณะ รัฐมนตรีได้ลงมติเมื่อวันที่ 11 เมษายน 2549 เห็นชอบแนวทางการดำเนินการ เพื่อให้หน่วยงานของรัฐถือปฏิบัติต่อไป และเพื่อให้การกำกับดูแลการดำเนินงาน ในด้านความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐ เป็นไปอย่างมีหลักการ หลักเกณฑ์ที่ชัดเจน และมีมาตรฐาน สำนักงานคณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของราชการ (สขร.) จึงมีแนวคิดที่จะให้มีการประเมินความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐขึ้น โดยเบื้องต้นในปี พ.ศ. 2550 ที่ผ่านมาได้มอบหมายให้สถาบันอุดมศึกษาของรัฐ 5 แห่งทำการศึกษาวิจัยค้นหาแนวคิด และหลักการเกี่ยวกับการประเมินความโปร่งใส เพื่อพัฒนาไปสู่การกำหนดหลักเกณฑ์เกี่ยวกับมาตรฐานความโปร่งใส ตัวชี้วัด และเกณฑ์การประเมินความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐ รวมทั้ง กระบวนการรับรู้ข้อมูลข่าวสารของประชาชนที่เป็นเป็นรูปธรรมยิ่งขึ้น เกิดประโยชน์ต่อประชาชนอย่างแท้จริง ทั้งนี้ เพื่อนำไปสู่ปฏิบัติการประเมินความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐในวาระต่อไป

ณ ขณะนี้ ผลการศึกษาวิจัยดังกล่าวเสร็จสิ้นแล้ว ซึ่งผลปรากฏว่าในส่วน ราชการบริหารส่วนกลาง คณะผู้วิจัยได้มีการสังเคราะห์ตัวแบบเบื้องต้นสำหรับการประเมินความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐขึ้นมาชุดหนึ่ง ประกอบด้วยการประเมินความโปร่งใสใน 8 ด้าน มีตัวชี้วัดทั้งหมด 69 ตัวชี้วัด ได้แก่ (1) ด้านการจัดซื้อจัดจ้าง ประกอบด้วย 6 ตัวชี้วัด (2) ด้านการบริหารงาน ตัวชี้วัด 7 ตัวชี้ (3) ด้านการให้บริการแก่ประชาชน ประกอบด้วย 10 ตัวชี้วัด (4) ด้านการบริหารงานบุคคล ประกอบด้วย 11 ตัวชี้วัด (5) ด้านการบริหารงบประมาณ ประกอบด้วย 9 ตัวชี้วัด (6) ด้านการติดตาม ตรวจสอบ และประเมินผล ประกอบด้วย 10 ตัวชี้วัด  (7) ด้านการเปิดเผยและการเข้าถึงข้อมูลข่าวสาร ประกอบด้วย 11 ตัวชี้วัด และ (8) ด้านการปฏิบัติงานตามจริยธรรม และจรรยาบรรณวิชาชีพ ประกอบด้วย 5 ตัวชี้วัด  ซึ่งทั้งหมดนี้จะมีการนำไปทดลองใช้ในการประเมินความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐ และทำการวิจัยพัฒนาต่อเนื่องเพื่อกำหนดมาตรฐาน หลักเกณฑ์ และวิธีการประเมินความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐที่ครอบคลุม และบ่งชี้ถึงความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐในปริบทสังคมไทยได้อย่างแท้จริง

อย่างไรก็ตาม ในทัศนะส่วนตัวของผู้เขียนเห็นว่า ในการประเมินความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐนั้น ประการสำคัญที่สุดน่าจะอยู่ที่ “จิตสำนึก” หากข้าราชการและพนักงานของรัฐทุกคนตั้งแต่ผู้บริหารระดับสูงลงมาจนกระทั่งผู้ปฏิบัติงานในระดับล่าง และรวมถึงบรรดาข้าราชการการเมืองด้วยต่างก็มีจิตสำนึกของความซื่อสัตย์สุจริต มีจิตสำนึกต่อวิชาชีพข้าราชการหรือพนักงานของรัฐที่เต็มเปี่ยมไปด้วยความรับผิดชอบในหน้าที่ มีสำนึกในภาระความรับผิดชอบที่มีต่อประชาชน ต่อสังคมโดยส่วนรวม และต่อประเทศชาติ หากเป็นเช่นนี้ได้ การสร้างกลไกและการผลักดันให้เกิดความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐทั่วทั้งประเทศย่อมประสบความสำเร็จได้อย่างแน่นอน หากขาดซึ่งจิตสำนึกแล้ว กลไกการประเมินความโปร่งใสของหน่วยงานภาครัฐที่พยายามสร้างขึ้นมาก็อาจประเมินได้แค่เพียง “ความโปร่งใสทางเอกสาร” ซึ่งหาใช่ความโปร่งใสที่แท้จริงไม่