ความรับผิดชอบต่อสังคมของธุรกิจ (CSR): in trend หรือ in heart?

 ปัจจุบันเรื่่องเกี่ยวกับ “ความรับผิดชอบต่อสังคมของธุรกิจ” (Corporate Social Responsibility) หรือมักเรียกกันสั้น ๆ ว่า “ซีเอสอาร์” (CSR) กลายเป็นกระแสที่กำลังมาแรง ใครไม่ทำกิจกรรมที่แสดงถึงความรับผิดชอบทางสังคมก็อาจตกกระแส รวมทั้งอาจเกิดผลกระทบด้านภาพลักษณ์ต่อองค์กร ดังนั้น องค์กรธุรกิจจำนวนมากจึงต่างก็พยายามสร้างสรรค์กิจกรรมต่าง ๆ และดำเนินกิจกรรมที่แสดงถึงความรับผิดชอบต่อสังคมกันอย่างมากมาย มีหลากหลายรูปแบบ มีทั้งกิจกรรมประเภทดูแลรักษาสิ่งแวดล้อม เช่น ปลูกป่า รักษาต้นน้ำ กิจกรรมจำพวกรณรงค์ เช่น รณรงค์ประหยัดน้ำ ประหยัดไฟ ประหยัดพลังงานเพื่อลดภาวะโลกร้อน หรือบางองค์กรก็ทำพวกกิจกรรมเกี่ยวกับเด็กและเยาวชน เช่น จัดค่ายให้ความรู้แก่เยาวชน บางองค์กรก็ทำง่าย ๆ พื้นฐาน เช่น แจกข้าวของเครื่องใช้ต่าง ๆ ให้ชาวบ้าน เหล่านี้ เป็นต้น

อย่างไรก็ตาม การที่องค์กรธุรกิจต่าง ๆ ได้ดำเนินกิจกรรมเพื่อสังคมหรือเพื่อประโยชน์สาธารณะเหล่านั้นแล้วเรียกว่า มีความรับผิดชอบต่อสังคมแล้วหรือ ? ผมเชื่อว่าผู้คนมากมายยังคาใจในคำถามนี้เช่นเดียวกัน ในทัศนะของผมแล้วเห็นว่า การดำเนินกิจกรรมเพื่อสังคมในลักษณะต่าง ๆ ดังกล่าวมาแล้วข้างต้น ยังไม่อาถือได้ว่า องค์กรนั้นๆ มีความรับผิดชอบต่อสังคม (Social Responsibility) ได้อย่างเต็มปากเต็มคำมากนัก หากการทำกิจกรรมเพื่อสังคมหรือการแสดงออกให้เห็นว่ามีความรับผิดชอบต่อสังคมดังกล่าวนั้นเป็นการทำตามกระแส หรือที่มักเรียกว่า “อินเทรนด์” (in trend) ซึ่งไม่ได้ออกมาจากจิตใจจริงๆ การมีจิตสำนึกสาธารณะที่เกิดจากภายในจิตใจอันเต็มเปี่ยมไปด้วยสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคมต่างหากที่จะถือได้ว่า มีความรับผิดชอบต่อสังคมจริงๆ พูดง่ายๆ ว่า การทำความดี (ต่อสังคม) นั้นต้องมาจากภายในจิตใจจริง ๆ ที่เรียกว่า “อินฮาร์ท” (in heart) จึงจะถือได้ว่ามีความรับผิดชอบต่อสังคมจริง

การที่องค์กรธุรกิจดำเนินกิจกรรมทางสังคม หรือกิจกรรมสาธารณประโยชน์โดยมุ่งหวังเพื่อสร้างชื่อเสียงหรือภาพลักษณ์ที่ดีให้กับองค์กร หรือเพียงเพื่อไม่ให้ตกกระแสเท่านั้น ในขณะเดียวกันอีกด้านหนึ่งในกระบวนการทางธุรกิจกลับปรากฎว่า มีการกระทำที่ขาดจริยธรรม หรือละเมิดสิทธิของบุคคลอื่นหรือชุมชน อาทิ แจกข้างของเครื่องใช้ให้คนยากคนจน ในขณะที่ตัวเองขายสินค้าบาปที่มีส่วนทำลายสุขภาพ และสร้างผลกระทบทางสังคม เช่น เหล้า เบียร์ เป็นต้น หรือบางองค์กรทำกิจกรรมค่ายเยาวชน อบรมให้ความรู้บ้าง จัดติววิชาเพื่อเตรียมสอบให้บ้าง แต่ในขณะเดียวกันบริษัทก็ขายสินค้าที่เป็นอันตรายกับเด็ก เช่น ขนมขบเคี้ยวที่ไม่มีคุณภาพทางโภชนาการ หรือบางองค์กรก็ยังปล่อยสารพิษ สร้างมลภาวะให้กับสังคม บางองค์กรก็นิยมทำกิจกรรมการกุศล เช่นบริจาคเงินให้มูลนิธิต่าง ๆ แต่กลับปรากฎว่าองค์นั้นยังเอารัดเอาเปรียบพนักงาน หลบเลี่ยงไม่ทำตามกฎหมายแรงงาน เป็นต้น พฤติกรรมขององค์กรธุรกิจที่ดำเนินกิจกรรมสังคมในลักษณะแบบที่เรียกว่า “มือถือสาก ปากถือศีล” เช่นนี้ ไม่ถือว่าเป็นการทำกิจกรรม CSR แต่อย่างไดเลย ความจริงแล้วน่าจะถือว่าเป็นพวก “ขาดความรับผิดชอบต่อสังคม” (non-social responsibility) มากกว่า

อย่างไรก็ตาม ผมก็ไม่ได้หมายความว่า เมื่อองค์กรธุรกิจได้มีการดำเนินกิจกรรมที่แสดงถึงความรับผิดชอบต่อสังคมแล้ว จะทำการประชาสัมพันธ์เพื่อให้สาธารณชนได้รับรู้ และเพื่อเสริมสร้างภาพลักษณ์ที่ดีให้แก่องค์กรไม่ได้ เพียงแต่ผมติงในจุดเริ่มต้นของการจัดทำกิจกรรมสังคมขององค์กรธุรกิจว่า ต้องริเริ่มมาจากการมีจิตใจช่วยเหลือสังคม หรือมุ่งประโยชน์สาธารณะอย่างแท้จริง ออกมาจากใจ โดยเฉพาะจากใจของผู้บริหารระดับสูง (Top Management) ขององค์กรนั้นจริง ๆ โดยที่การทำการประชาสัมพันธ์ และการมุ่งสร้างภาพลักษณ์เป็นเรื่องรอง เป็นผลพวงของการทำกิจกรรมเพื่อสังคมดังกล่าวนั้น มิใช่เป็นการทำกิจกรรมเพื่อสังคมเป็นเรื่องรอง โดยวัตถุประสงค์ที่แท้จริงคือ ต้องการประชาสัมพันธ์องค์กรหรือสินค้า และต้องการสร้างภาพองค์กรให้ดูดีเท่านั้น กรณีเช่นนี้ไม่ถือว่ามีความรับผิดชอบต่อสังคม น่าจะถือว่าเป็นพวกหลอกลวงสังคมมากกว่า

 ดังนั้น การแสดงถึงการมีความรับผิดชอบต่อสังคมของธุรกิจทั้งหลายนั้น อาจเริ่มต้นง่ายๆ โดยประการแรก เริ่มต้นจากภายในองค์กรของตนเองก่อน ด้วยการสำรวจว่า องค์กรได้มีการเอารัดเอาเปรียบพนักงาน เอาเปรียบผู้ถือหุ้นหรือไม่ มีการหลบเลี่ยงไม่ปฏิบัติตามกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินธุรกิจหรือไม่ ทั้งกฎหมายเกี่ยวกับการพาณิชย์ และทางด้านแรงงานสัมพันธ์ หากยังมีอยู่ก็ควรดำเนินการแก้ไขให้ถูกต้อง เรียบร้อยเสียก่อน ประการที่สอง ควรมีการกำหนดเรื่องความรับผิดชอบต่อสังคมของธุรกิจไว้ในนโยบายขององค์กรด้วย โดยที่ต้องมีการปลุกจิตสำนึกในเรื่องดังกล่าวให้กับพนักงานทั่วทั้งองค์กรด้วย และประการสำคัญเรื่องความรับผิดชอบต่อสังคมนั้นต้องเริ่มจากผู้บริหารสูงสุดขององค์กรที่จะต้องให้การยอมรับ และให้ความสำคัญ รวมทั้งต้องให้พนักงานเข้ามามีส่วนร่วมด้วย ทั้งนี้ เรื่องความรับผิดชอบต่อสังคมนั้นต้องถุกกำหนดให้เป็นพันธกิจหนึ่งขององค์กร เป็นพันธะสัญญาที่องค์กรธุรกิจพึงมี ทั้งต่อสังคมภายในองค์กร และสังคมภายนอก

 กล่าวโดยสรุปในตอนท้ายนี้ ขอย้ำว่า “ความรับผิดชอบต่อสังคมของธุรกิจ” (Corporate Social Responsibility) หรือ “ซีเอสอาร์” (CSR) ต้องทำด้วยศรัทธาแห่งความดีที่มีต่อเพื่อนมนุษย์ ต่อสิงแวดล้อม และต่อโลก ที่มาจากใจจริงๆ ที่เรียกว่า “อินฮาร์ท” (in heart) จึงจะยอมรับได้ว่าเป็นความรับผิดชอบต่อสังคมของธุรกิจ หรือ CSR ที่แท้จริง ส่วนการแสดงความรับผิดชอบต่อสังคมเพื่อมุ่งหวังแต่สร้างภาพ มุ่งการประชาสัมพันธ์เป็นหลัก หรือการทำกิจกรรมรับผิดชอบต่อสังคม แต่กระบวนการทางธุรกิจยังทำร้ายสังคม ยังเบียดเบียนธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ยังเอารัดเอาเปรียบเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน เรียกว่าแค่ทำตามกระแส หรือ อินเทรนด์ (in trend) เท่านั้น ลักษณะและพฤติกรรมแบบนี้เป็นได้ก็แค่เพียง “ความรับผิดชอบต่อสังคมแบบจอมปลอม” หรือ ซีเอสอาร์เทียม (pseudo-CSR) เท่านั้น !