กิจโฉ  พุทฺธานมุปฺปโท

ความเกิดขึ้นแห่งท่านผู้รู้  เป็นการยาก

ญาณ ๓ ญาณทัสสนะ

รอบ ๓ อาการ ๑๒ หมายถึง ความสำเร็จในการปฏิบัติทั้งหมด ที่พึงตรวจสอบได้ด้วยหลัก "ญาณ ๓"

ญาณ ๓ หมายถึง "ญาณทัสสนะ" (ความหยั่งรู้ ปรีชาหยั่งรู้) อันได้แก่

๑ สัจจญาณ  หยั่งรู้สัจจะ คือความหยั่งรู้อริยสัจจ ๔ แต่ละอย่างตามความเป็นจริงว่า..

นี้  ทุกข์  ความทุกข์                   นี้  ทุกขสมุทัย เหตุเกิดแห่งทุกข์

นี้  ทุกขนิโรธ ความดับทุกข์      นี้  ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ข้อปฏิบัติให้ถึงทางดับทุกข์ (มรรคมีองค์ ๘)

๒. กิจจญาณ หยั่งรู้กิจ คือ ความหยั่งรู้กิจอันจะต้องทำในอริยสัจจ ๔ แต่ละอย่างว่า...

ทุกข์  ควรกำหนดรู้                   ทุกขสมุทัย  ควรละเสีย

ทุกขนิโรธ  ควรทำให้แจ้ง        ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา  ควรเจริญ

๓. กตญาณ  หยั่งรู้การอันทำแล้ว คือ ความหยั่งรู้ว่ากิจอันจะต้องทำในอริยสัจจ ๔ แต่ละอย่างนั้นว่า...

ทุกข์  ได้กำหนดรู้แล้ว              ทุกขสมุทัย  ได้ละแล้ว

ทุกขนิโรธ  ได้ทำให้แจ้งแล้ว   ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ได้เจริญแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีญาณทัสสนะตามความเป็นจริงในอริยสัจจ ๔ ครบญาณทั้ง ๓ จึงเป็น "รอบ ๓ มีอาการ ๑๒" ดังกล่าวนี้....

(ติปริวฏฺฏํ  ทฺวาทสาการํ  ยถาภูตํ  ญาณทสฺสนํ) อย่างนี้แล้ว จึงปฏิญาณพระองค์ได้ว่า "ทรงบรรลุอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ"แล้ว.

ฝ่ายเกิด.........

๑. ทุกขสัจจ์  ความจริง คือ ทุกข์

ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นกิจที่ ควรกำหนดรู้ (ปริญญากิจ)

๒. สมุทัยสัจจ์  ความจริง คือ เหตุแห่งทุกข์

ได้แก่ อวิชชา ตัณหา อุปาทาน เป็นกิจที่  ควรละ (ปหานกิจ)

ฝ่ายดับ...........

๓. นิโรธสัจจ์  ความจริง คือ ความดับทุกข์

ได้แก่ นิพพาน เป็นกิจที่  ควรกระทำให้แจ้ง (สัจฉิกิริยากิจ)

๔. มรรคสัจจ์  ความจริง คือ ทางแห่งความดับทุกข์

ได้แก่ มรรคมีองค์ ๘ เป็นกิจที่  ควรเจริญให้มาก (ภาวนากิจ)