มหาปัฏฐาน (อธิบายโดยย่อ)

คำว่า  "มหาปัฏฐาน" แปลว่า ปัจจัยมีประการต่างๆมากมาย ในการแสดงปัจจัย ๒๔ นั้น พระพุทธองค์ทรงจำแนกปัจจัยหนึ่งๆ มีธรรมเป็น ๓ หมวด คือ

ปัจจัยธรรม หมายความว่า ธรรมที่เป็นเหตุ

(ปัจจัย มีวจนัตถะว่า ผลธรรมย่อมเกิดขึ้น ตั้งอยู่ได้เพราะอาศัยธรรมที่เป็นเหตุนี้ ธรรมที่เป็นเหตุนี้จึงชื่อว่า "ปัจจัย")

ปัจจยุปบันธรรม หมายความว่า ธรรมที่เป็นผล

(ปัจจยุปบันธรรม มีวจนัตถะว่า ผลธรรมที่เกิดจากเหตุปัจจัย ชื่อว่า "ปัจจยุปบัน")

ปัจจนิกธรรม หมายความว่า ธรรมที่มิใช่ผล (คือธรรมที่นอกจากผล)

(ปัจจนิก มีวจนัตถะว่า หมวดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อปัจจยุปบันธรรม ชื่อว่า "ปัจจนิก")

มหาปัฏฐาน มีนัยยะกว้างขวาง มีนัยหาที่สุดมิได้ มีอรรถอันสุขุมลุ่มลึกยิ่งกว่าพระสัทธรรมทั้งปวง อันมีในพระไตรปิฏก นับเป็นปกรณ์ใหญ่ เรียกว่า "มหาปกรณ์" เป็นปกรณ์ที่เมื่อครั้งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้แล้วนั้น

ในสัปดาห์ที่ ๔ ได้พิจารณาพระอภิธรรมที่ทรงบรรลุ(โดยตลอด ๓ สัปดาห์ที่ผ่านไปนั้น รัศมีทั้งหลายก็มิได้ซ่านออกจากพระสรีระ) แต่เมื่อพระองค์ทรงพิจารณา"สมันตปัฏฐาน"ในปกรณ์ที่ ๗ นี้ รัศมีคือ พระฉัพพรรณรังสี(ประกอบด้วย ๖ สี)ก็ได้แผ่ซ่านออกจากพระวรกายส่วนต่างๆ พระฉัพพรรณรังสี นั้นเปล่งออกไปทุกทิศ ทะลุผืนดินไปจนถึงน้ำ และลมที่รองผืนดินอยู่ ทั้งยังแผ่ไปจนถึงบนอากาศ จนถึงเทวโลกและพรหมโลก แผ่กว้างออกไปปกคลุมถึงโลกธาตุทั้งหลายอันหาที่สุดมิได้.

สมแล้วที่เป็นที่ดำเนินไปแห่ง พระสัพพัญญุตญาณ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระรัศมีนี้ มิใช่สำเร็จด้วยการอธิษฐาน และมิใช่สำเร็จด้วยการภาวนาแต่ประการใด หากแต่สำเร็จมาจากการพิจารณาธรรมอันละเอียด สุขุมลึกซึ้ง และกว้างขวางนั่นเอง.

อย่างไรก็ตาม คัมภีร์มหาปัฏฐานอันงดงามยิ่งนี้ จะเสื่อมสูญไปก่อนพระอภิธรรมคัมภีร์อื่นๆ หากพุทธศาสนิกชนไม่ใส่ใจ ไม่รักษาไว้ คือไม่ศึกษาเล่าเรียน แม้พระอภิธรรมทั้งหมดก็จะเสื่อมไป ต่อไปถึงพระสูตร พระวินัย และพระพุทธศาสนาก็จะสิ้นไป ดังนั้น หากท่านผู้อ่านต้องการที่จะรักษาพระพุทธศาสนาไว้โดยเฉพาะรักษาพระธรรมให้สืบต่อไป จึงควรศึกษาแล้วนำไปปฏิบัติ(ใช้ในชีวิตประจำวัน) พระธรรมอันน่ารู้ยิ่งนี้ ก็จะยังดำรงคงอยู่ต่อไป ไม่เสื่อมสูญไปก่อนเวลาอันควร เพื่อให้ชนรุ่นหลังได้ศึกษาต่อไปเป็นอานิสงส์แก่ตน เมื่อปริยัติธรรมอันถูกต้องคงอยู่ การปฏิบัติธรรมที่ถูกต้อง ก็จะมีได้ เพื่อผลอันพึงปรารถนา คือ ความพ้นทุกข์.

การรักษาพระพุทธศาสนา ที่แท้จริง จึงไม่ใช่เพียงแต่ การรักษาประเพณี และการสร้างศาสนวัตถุ แต่เป็นการศึกษาเล่าเรียนพระธรรม และการปฏิธรรม อันสมควรแก่ธรรม.

(ที่มา.พระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ จัดพิมพ์และเผยแพร่เป็นธรรมทานโดย"กลุ่มเพื่อนร่วมธรรม")