สติปัฏฐานนั้น ท่านกล่าวว่าเป็น"เอกายนมรรค"คือ ทางเดียวเท่านั้น ที่จะให้ถึงความบริสุทธิ์....

แต่เหตุใดในหมวดกายานุปัสสนา จึงมีทั้งข้อที่เป็นสมถะ และวิปัสสนา เพราะสมถะไม่เป็นเหตุโดยตรงที่จะถึงวิสุทธิได้ เช่นนี้เพราะเหตุผลประการใด?

อ.  ในหมวดกายานุปัสสนานี้ บางข้อก็ต้องทำสมถะก่อน แล้วจึงยกองค์ฌาณขึ้นสู่วิปัสสนา ในสติปัฏฐานนั้นมี ๔ หมวด เช่น เวทนา จิต ธรรม เป็นวิปัสสนาโดยตรง ส่วนหมวดกายานุปัสสนา มีทั้งวิปัสสนา และสมถะปนกัน เช่นพิจารณาอสุภะ ข้อนี้เป็นสมถะ เมื่อได้ฌาณแล้ว จึงยกองค์ฌาณขึ้นสู่วิปัสสนา.

ภ.  เอกายนมรรคนั้น คือ ทางสายเดียวเท่านั้น ที่จะถึงวิสุทธิได้ แต่สมถะไม่เป็นเหตุโดยตรง ที่จะเข้าถึงความบริสุทธิ์ได้ 

อ.  สมถะบางอย่าง ท่านก็สงเคราะห์เข้าอยู่ในสติปัฏฐานด้วย

ภ.  ถ้าเช่นนั้น ก็ไม่ใช่ทางสายเดียว กลายเป็นสองสาย เช่นกำหนดอสุภจนได้ฌาณเสียก่อน แล้วจึงยกองค์ฌาณขึ้นสู่วิปัสสนาอีกครั้งหนึ่ง

อ.  มีทางเดียวที่จะให้ถึงนิพพานได้ ต้องอาศัยทางวิปัสสนา ท่านก็กล่าวไว้ว่า เมื่อได้ฌาณแล้ว ก็ยกองค์ฌาณขึ้นสู่วิปัสสนา เอกายนมรรค นั้น เป็นทางสายเดียว คือ จะใช้อารมณ์อะไร อย่างไรก็ตาม แต่สุดท้ายก็ต้องมาลงที่วิปัสสนา จึงจะถึงวิสุทธิ หรือถึงนิพพานได้.

ภ.  สำหรับอานาปาณสติ ตามที่ได้ศึกษาและสอนกันอยู่ เขาก็บอกว่า เป็นได้ทั้งสมถะ และวิปัสสนา ถ้าจะทำตามนัยของวิปัสสนาโดยตรง ก็เช่น เวลาที่ลมหายใจกระทบจมูก มันเย็นและร้อน นี่ก็เป็นโผฏฐัพพารมณ์(สัมผัส)

อ.  อานาปาณสตินั้น ไม่ใช่กำหนดว่าเย็นหรือร้อน ท่านให้กำหนดลมหายใจที่เข้าออกนั้น สั้นหรือยาว ในหลักฐานคำสอน ไม่มีว่ากระทบเย็นหรือร้อน มีแต่กระทบนาน ก็คือ หายใจยาว. ถ้ากระทบน้อย ก็คือ หายใจสั้น.

ทางที่จะถึงนิพพานของพระพุทธเจ้านั้น มีทางเดียว คือ "มหาสติปัฏฐาน" และการทำวิปัสสนา ก็จะต้องใช้อารมณ์ในมหาสติปัฏฐาน ที่เหมาะแก่จริตของผู้นั้นด้วย.

อ. -- อาจารย์

ภ. -- ภิกษุ

(ที่มา. หนังสือธรรมวิจัย มูลนิธิแนบ มหานีรานนท์)