ปัญญา

ปัญญินทรีย์เจตสิก คือ ธรรมชาติที่รู้เหตุผลในสภาพธรรมตามความเป็นจริง ได้แก่ ธรรมชาติที่รู้เหตุผลของกรรม ตลอดจนรู้เรื่องอริยสัจ โดยนัย เป็นต้นว่า นี้คือทุกข์ หรือที่ชื่อว่า"ปัญญา" เพราะรู้ไตรลักษณ์ มีอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา เป็นต้น.

 "ปัญญา" ชื่อว่าเป็นอินทรีย์ เพราะเป็นใหญ่ โดลครอบงำอวิชชาเสียได้ และมีหน้าที่เป็นใหญ่ ในการรู้ทั่วไปตามความเป็นจริง ฉะนั้น "ปัญญา" จึงชื่อว่า ปัญญินทรีย์เจตสิก ซึ่งมีอรรถ ๔ ปรัการโดยเฉพาะ คือ...

ธมฺมสภาวปฏิเวธลกฺขณา    มีการรู้แจ้งสภาวธรรม เป็นลักษณะ

ธมฺมานํ  สภาวปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธสนรสา(วา)   มีการกำจัดความมืดมนอนธกาล คือ โมหะ อันปกปิดมิให้เห็นสภาวธรรมตามความเป็นจริง   เป็นกิจ.

ตถปฺปกาสนรสา(วา)    หรือมีการประกาศความจริง   เป็นกิจ

ปรมตฺปกาสนรสา(วา)   หรือมีการประกาศปรมัตถธรรม   เป็นกิจ

จตุสจฺจวิภาวนกิจฺจานรสา    มีการยังอริยสัจ ๔ ให้แจ่มแจ้ง   เป็นกิจ

อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา   มีความไม่หลงจากความจริง   เป็นผล

สมาธิปทฏฺฐานา    มีสมาธิ    เป็นเหตุใกล้

โดยอรรถดังกล่าวนี้ พึงเห็นว่า ปัญญามีการแทงตลอดตามสภาวะ เป็นลักษณะ หรือมีการแทงตลอดไม่ผิดพลาด เป็นลักษณะ ดุจการแทงถูกที่หมายแห่งลูกศรของนายขมังธนูผู้ฉลาดยิงไปฉะนั้น มีการส่องให้เห็นอารมณ์โดยความเป็นจริง เป็นกิจ ดุจดวงประทีปที่ส่องให้เห็นวัตถุในความมืดฉะนั้น มีความไม่หลงลืม เป็นผล ดุจผู้ชี้ทางแก่คนที่จะไปในป่า ฉะนั้น และมีความสงบ เป็นเหตุใกล้ ให้เกิด.

ปัญญา นี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมรู้ถึงธรรมทั้งหลาย ทั้งที่เป็นกุศล และอกุศล ทั้งที่ควรเสพ และไม่ควรเสพ ทั้งเลว และประณีต ทั้งที่เข้ากันได้ และไม่ได้ ดุจนายแพทย์ผู้ฉลาด ย่อมรู้จักเภสัช อันเป็นที่สบาย หรือไม่สบายแห่งคนไข้ทั้งหลาย ฉะนั้น.

สภาวะของปัญญา โดยอรรถว่า ทำให้ปรากฏ คือทำเนื้อความนั้นๆ ให้แจ่มแจ้ง หรือรู้ธรรมทั้งหลายโดยประการนั้นๆ คือ รู้ว่า มีภาวะที่ไม่เที่ยง เป็นต้น ภาวะของปัญญา จึงเป็นไปอย่างกว้างขวาง ตั้งแต่โลกียปัญญา จนถึงโลกุตตรปัญญา ซึ่งเมื่อจำแนกของปัญญา โดยสังเขปแล้ว ได้ ๓ ประการ คือ...

๑. กัมมัสสกตาปัญญา คือปัญญาที่รู้ว่า สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน.

๒. วิปัสสนาปัญญา คือปัญญาที่รู้ว่า ขันธ์ ๕ อายตน ๑๒ ธาตุ ๑๘ อินทรีย์ ๒๒ สัจจะ ๔ ปฏจจสมุปบาท ๑๒ ได้แก่ สภาวะของนามรูป ที่มีลักษณะเปลี่ยนแปลง ไม่มั่นคง และบังคับบัญชาไม่ได้ คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา.

๓. โลกุตตรปัญญา คือปัญญาที่รู้แจ้งแทงตลอดในอริยสัจ ๔ มีทุกขอริยสัจ เป็นต้น.

ผู้ตระหนี่ธรรม(ธรรมมัจฉริยะ)

เหมือนถูกนำมาไว้ในนรก