โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ (๓)

(องค์แห่งการตรัสรู้)

๔.  อินทรีย์ ๕

อินทรีย์ ๕ คือ ความเป็นใหญ่ เป็นผู้ปกครองในการงานของโยคาวจร(ผู้ท่องเที่ยวไปในความเพียร)

อินทรีย์ ๕ ได้แก่...

๑. สัทธินทรีย์ ศรัทธาเป็นผู้ปกครองในความเลื่อมใส ต่อสิ่งที่ควรเลื่อมใส ได้แก่ความเลื่อมใสในสมถะภาวนา และวิปัสสนาภาวนา มีการปฏิบัติที่จะดำเนินไปสู่ความพ้นทุกข์

๒. วิริยินทรีย์ วิริยะเป็นผู้ปกครองในความพยายามต่ออารมณ์ในการเจริญสมถะภาวนา และวิปัสสนาภาวนาอย่างแรงกล้า

๓. สตินทรีย์ สติเป็นใหญ่ เป็นผู้ปกคีองในการระลึกถึงอารมณ์กรรมฐาน อันได้แก่ รูป-นาม

๔. สมาธินทรีย์ สมาธิเป็นใหญ่ เป็นผู้ปกครองในการกระทำจิตให้ตั้งมั่นในอารมณ์กรรมฐาน

๕. ปัญญินทรีย์ ปัญญาเป็นใหญ่ เป็นผู้ปกครองในการรู้ตามความเป็นจริงของอารมณ์กรรมฐาน ได้แก่ รูป-นาม ขันธ์ ๕ เป็นต้น

๕.  พละ ๕

พละ คือ ความไม่หวั่นไหว หมายถึงกุศลพละ อันเป็นกำลังที่ผลักดันอกุศลธรรมให้พินาศไป และยังความตรัสรู้มรรค ผล นิพพาน ให้บังเกิดขึ้น

พละ ๕ ได้แก่....

๑. สัทธาพละ สัทธาเป็นความเชื่อ ความเลื่อมใสในกุศลธรรม เป็นกำลังอดทน ไม่หวั่นไหว และย่ำยีอกุศลธรรม คือตัณหา อันเป็นข้าศึกให้พินาศไป

๒. วิริยพละ วิริยะที่เป็นความเพียรพยายามอย่างแรงกล้า ไม่หวั่นไหว และทำลายโกสัชชธรรม คือ ความเกียจคร้าน อันเป็นข้าศึกให้พินาศไป

๓. สติพละ สติที่เป็นความระลึกในอารมณ์สติปัฏฐาน มีกำลังตั้งมั่นไม่หวั่นไหว และทำลายความหลงลืมสติ อันเป็นข้าศึกให้พินาศไป

๔. สมาธิพละ สมาธิที่เป็นความตั้งใจมั่น ไม่หวั่นไหวในความฟุ้งซ่าน อันเป็นข้าศึกต่ออารมณ์กรรมฐาน

๕ ปัญญาพละ ปัญญาที่กำหนดรู้อารมณ์กรรมฐาน ตามความเป็นจริง ไม่หวั่นไหว และทำลายความมืดมน หลงงมงาย อันเป็นข้าศึกให้พินาศไป.

ปุคฺคลา - ปุนติ วจฺจติ นิรโย ตลุมึ คลฺนติ คจฺฉนฺติ

สัตว์เหล่าใด ย่อมไปตกในนรก เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า"บุคคล"

(ผู้กลืนกินของเน่า ผู้ผ่านนรก)