โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ (๔)

(องค์แห่งการตรัสรู้)

๖.  โพชฌงค์ ๗

โพชฌงค์ เป็นองค์ประกอบปัญญา ที่เป็นเหตุแห่งการตรัสรู้อริยสัจ ๔ หมายความว่า ธรรมอันเป็นองค์ประกอบของธรรมหมวดที่เป็นเหตุให้รู้อริยสัจ ๔ ได้แก่ องค์ธรรมของโพชฌงค์ ๗ จะได้ขยายความดังต่อไปนี้...

๑. สติสัมโพชฌงค์ สติที่มีความเจริญ คือ ตั้งอยู่ได้ติดต่อกันในอารมณ์ของสติปัฏฐานทั้ง ๔ โดยภาวนากิจติดต่อกันดังนี้ สติปัฏฐาน...สตินทรีย์...สติพละ...สติสัมโพชฌงค์...สัมมาสติ ด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนาภาวนา แล้วทำลายความประมาท และทำให้สัมโพธิญาณ คือ มรรคทั้ง ๔ เกิดขึ้น ชื่อว่า สติสัมโพชฌงค์

๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ปัญญาที่มีความเจริญ คือ รู้อยู่ในรูป-นาม และเห็นความเกิดดับ ของรูป-นามด้วยอำนาจวิปัสสนาภาวนา แล้วทำลายโมหะ และทำให้สัมโพธิญาณ คือ มรรคทั้ง ๔ เกิดขึ้น ชื่อว่า ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์

๓. วิริยสัมโพชฌงค์ วิริยะที่มีความเจริญ คือ มีความพยายามอย่างแรงกล้าในการละอกุศล การป้องกันระวังไม่ให้อกุศลเกิด การทำให้กุศลใหม่เกิด และการทำให้กุศลเก่าเจริญ จนเข้าถึงวิริยิทธบาท...วิริยินทรีย์...วิริยะพละ...วิริยะสัมโพชฌงค์... สัมมาวายามะ ตามลำดับ ด้วอำนาจแห่งวิปัสสนาภาวนา แล้วทำลายโกสัชชะ คือความเกียจคร้านได้ และทำให้สัมโพธิญาณ คือ มรรคทั้ง ๔ เกิดขึ้น ชื่อว่า วิริยสัมโพชฌงค์

๔. ปีติสัมโพชฌงค์ ปีติที่มีความเจริญ คือ ความชุ่มชื่นใจในอารมณ์ของวิปัสสนาภาวนา แล้วทำลายอรติ คือความไม่ยินดี และทำให้สัมโพธิญาณคือ มรรคทั้ง ๔ เกิดขึ้น ชื่อว่า ปีติสัมโพชฌงค์

๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ คือ มีความสงบกาย สงบใจ ในการเจริญสติปัฏฐาน อยู่ในอารมณ์ของรูป-นาม โดยความเป็นไตรลักษณ์ ความสงบนี้เกิดขึ้นด้วยอำนาจของวิปัสสนาภาวนา สามารถทำลายความหยาบกระด้างทางกาย และทำลายความเร่าร้อนทางใจลงได้ และเข้าถึงสัมโพธิญาณ คือ มรรคทั้ง ๔ เกิดขึ้น ชื่อว่า ปัสสัทธสัมโพชฌงค์

๖. สมาธิสัมโพชฌงค์ คือสมาธิที่มีความเจริญ คือ ตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์ของสติปัฏฐาน เป็นสมาธินทรีย์...สมาธพละ...สมาธิสัมโพชฌงค์...สัมมาสมาธิ ด้วยอำนาจของการเจริญวิปัสสนาภาวนา จนสามารถทำลายความฟุ้งซ่าน และทำให้สัมโพธิญาณ คือ มรรคทั้ง ๔ เกิดขึ้น ชื่อว่า สมาธิสัมโพชฌงค์

๗. อุเบกขาสัมโพชฌงค์ ตัตตรมัชฌัตตตาเจตสิกที่มีความเจริญ คือไม่ตกไปในอภิชฌาและโทมนัส ขณะนี้วิปัสสนาภาวนามีความเจริญมาก สามารถกระทำให้องค์ธรรมแห่งการตรัสรู้อริยสัจ ๔ ทำหน้าที่ของตนๆ อย่างสม่ำเสมอ กล่าวคือ ทำให้ศรัทธากับปัญญา วิริยะกับสมาธิ มีความสม่ำเสมอ ไม่ยิ่งหย่อนแก่กัน รักษาความเป็นมัชฌิมาปฏิปทาไว้ได้อย่างมั่นคง พร้อมกับทำลายนิวรณ์ธรรม และทำให้สัมโพธิญาณ คือ มรรคทั้ง ๔ เกิดขึ้น ชื่อว่า อุเบกขาสัมโพชฌงค์.