ลักษณะของธาตุ ๔

ธาตุดิน(ปฐวี)ธาตุดินภายในที่อาศัยตนอยู่ มีลักษณะแข็ง สัมผัสหยาบ กระด้าง คือผม ขน เล็บ ฟันหนัง เนิ้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ม้าม เป็นต้น

ธาตุน้ำ(อาโป)ธาตุน้ำภายในที่อาศัยตนอยู่ มีลักษณะเป็นของเหลว ไหลเอิบอาบ เกาะกุม คือ น้ำเลือด น้ำหนอง เป็นต้น

ธาตุไฟ(เตโช)ธาตไฟภายในที่อาศัยตนอยู่ มีลักษณะร้อน ไออุ่น การย่อยอาหาร ทำให้แก่ ทรุดโทรม เช่นผมหงอก ฟันหัก หนังเหี่ยว ทำให้เป็นไข้ได้ เป็นต้น

ธาตุลม(วาโย)ธาตุลมภายในที่อาศัยตนอยู่มีลักษณะไหวเคลื่อน พัดไป คือลมที่พัดขึ้นเบื้องบน เช่นการหาว การเรอ ไอ จาม, ลมที่พัดลงเบื้องต่ำ เช่นการผายลม การเบ่ง(ลมเบ่ง) ลมที่อยู่ในช่องท้อง ทำให้ปวดท้อง เสียดท้อง ลมที่อยู่ในลำไส้ เช่นท้องร้อง ลมที่พัดทั่วร่างกาย ทำให้ร่างกายเคลื่อนไหวได้ ลมหายใจเข้า ออก.

หน้าที่ของธาตุ ๔

ธาตุดิน อิงอาศัย ๓ ธาตุที่เหลือ เป็นปัจจัยแห่งการทรงตัวไว้ได้

ธาตุน้ำ อิงอาศัย ๓ ธาตุที่เหลือ เป็นปัจจัยแห่งการเกาะกุม ไม่ให้กระจัดกระจาย

ธาตุไฟ อิงอาศัย ๓ ธาตุที่เหลือ เป็นปัจจัยแห่งการยกขึ้น(ยกแขน เท้า)

ธาตุลม อิงอาศัย ๓ ธาตุที่เหลือ เป็นปัจจัยแห่งการแกว่งไกว เคลื่อนไหวกาย

ธาตุทั้ง ๔ อิงอาศัยกัน(นิสสยปัจจัย) และต้องยังมีอยู่(อัตถิปัจจัย)ของธาตุทั้ง ๔ โดยแต่ละธาตุต้องยังไม่ปราศจากไป(อวิคตปัจจัย)

การเนื่องกันไปของธาตุทั้ง ๔ ย่อมปรากฏชัด

พระธรรมเสนาบดี(พระสารีบุตร)กล่าวไว้เพื่อแสดงความที่มหาภูตรูปทั้ง ๔ เป็น นิสสัตตะ(หาสัตว์ บุคคลมิได้)ว่า "ร่างกายอาศัยกระดูก อาศัยเอ็น อาศัยเนื้อ อาศัยหนัง ห่อหุ้ม ตั้งอยู่" ได้ชื่อว่า "รูป" เท่านั้นเอง ดังนี้.

เมื่อพิจารณาเห็นโดยธาตุอย่างนี้ "สัตตสัญญา" (ความรู้สึกว่าเป็นสัตว์ บุคคล) จึงหายไป จิตจึงตั้งมั่นอยู่โดยว่าเป็น"ธาตุ"เท่านั้น.

ผลที่หลั่งไหลมาของกุศลธรรม(อานิสงส์) สำหรับผู้พิจารณา ย่อมมีมากมายคือ

๑. ย่อมหยั่งลงถึงความว่างจากตัวตน(สุญญตา)

๒. ถอนสัตตสัญญาเสียได้

๓. ย่อมเป็นผู้ข่มความกลัวภัยได้

๔. ละความยินดีในกามคุณอารมณ์ และละความไม่ยินดีในคันถะและวิปัสสนา

๕. ข่มความยินดี ยินร้ายในอารมณ์เสียได้

๖. เป็นผู้มีปัญญามาก

๗. มีพระนิพพานเป็นที่สุดในภพนี้

๘. เมื่อยังไม่บรรลุคุณวิเศษ มีสุคติเป็นไปในเบื้องหน้า 

(เรียบเรียงโดยสังเขป จาก...

หนังสือพระอภิธัมมัตถสังคหะ ปริจเฉทที่ ๖-๗

และหนังสือวิสุทธิมัค โดยอาจารย์วรรณสิทธิ์ ไวทยะเสวี)