อิทธิบาท ๔

ตถาคตสฺส โข อานนฺท จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา ฯเปฯ โส

อากงฺขมาโน อานนฺท ตถาคโต กปฺปํ วา ติฏฺเฐยฺย กปฺปาวเสสํ วา

ดูก่อน...อานนท์ อิทธิบาท ๔ ตถาคตได้เจริญแล้ว ได้ทำให้มากแล้ว ได้ทำให้เป็นยานแล้ว

ได้ทำให้เป็นที่ตั้งอาศัยแล้ว ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว,

ดูก่อน...อานนท์ ตถาคตนั้น เมื่อหวังอยู่ ก็จะพึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป

หรือตลอดส่วนที่เหลือแห่งกัป.....ดังนี้.....

ชื่อว่า "อิทธิ" โดยความหมายว่า เป็นผลสำเร็จ ชื่อว่า "บาท" โดยความหมายว่า เป็นเหตุเบื้องต้น

บาทแห่งอิทธิ คือ เหตุเบื้องต้นแห่งความสำเร็จ.

ชื่อว่า อิทธิบาท มี ๔ อย่าง คือ.....

ฉันทิทธิบาท (อิทธิบาท คือ ฉันทะ - ความพอใจ)

วิริยิทธิบาท (อิทธิบาท คือ วิริยะ - ความเพียร)

จิตติทธิบาท (อิทธิบาท คือ จิต)

วิมังสิทธิบาท (อิทธบาท คือ วิมังสา - ปัญญาตริตรอง)

สภาวธรรม ๔ อย่าง มีฉันทะ เป็นต้น ชื่อว่า เป็น อิทธิบาท

ในคราวที่เจริญอธิกุศล คือสมถะ หรือวิปัสสนา โดยพระโยคาวจรกระทำธรรม ๔ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่งนี้ ให้เป็นธุระ คือให้ออกหน้า เป็นประธาน เป็นใหญ่

หมายความว่า มุ่งเจริญกุศล โดยมีความพอใจใคร่จะทำกิจนั้นเป็นใหญ่ หรือมีความเพียรในการทำกิจนั้นเป็นใหญ่ เป็นต้น.

คำว่า ได้เจริญแล้ว คือ ทำให้เกิดได้แล้ว

คำว่า ได้ทำให้มากแล้ว คือ ได้เพิ่มพูนแล้ว

คำว่า ได้ทำให้เป็นยานแล้ว คือ ได้ทำให้เป็นดุจยานพาหนะแล้ว ความว่า ถึงความชำนาญ มีกำลัง ถึงความแกล้วกล้า ในทุกๆสิ่งที่ต้องการ

คำว่า ได้ทำให้เป็นที่ตั้งอาศัยแล้ว คือได้ทำให้เป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิต

คำว่า ตลอดกัป ชื่อว่า กัป ในที่นี้ ได้แก่กำหนดอายุกาล คือประมาณอายุของมนุษย์ในครั้งนั้นๆ ประมาณอายุเฉลี่ยของมนุษย์ สูงสุดคือ อสงไขยปี ต่ำสุด คือ ๑๐ ปี ในครั้งกาลแห่งพระศาสดาพระองค์นี้ ประมาณอายุของมนุษย์ คือ ๑๐๐ ปี ผู้ใดอายุเกิน ๑๐๐ ปี ไปบ้างก็เล็กน้อย ไม่ถึง ๒๐๐ ปี เพราะฉะนั้น เพราะอานุภาพแห่งพระอิทธิบาท ที่ได้ทรงเจริญแล้ว เป็นต้น ถ้าหากพระองค์ทรงหวัง ก็ทรงพระชนม์ชีพอยู่ได้ตลอดกัป คือ ๑๐๐ พรรษา.

คำว่า หรือตลอดส่วนที่เหลือแห่งกัป ความว่าในเวลานั้น พระองค์ทรงพระชนม์มายุ ๘๐ พรรษา กัปมี ๑๐๐ ปี เพราะฉะนั้น ส่วนที่เหลือแห่งกัป คือ ๒๐ ปี ถ้าหากทรงหวัง ก็จะทรงมีพระชนม์มายุยืนยาวต่อไปอีก ๒๐ พรรษา ครบกัป.