วัยรุ่นเป็นวัยที่มีความสำคัญ มากวัยหนึ่งของชีวิตคนเราเป็นระยะแรกที่เริ่มเปลี่ยนจากวัยเด็กเข้าสู่ผู้ใหญ่ เป็นวัยที่เตรียมการเป็นผู้ใหญ่นั่นเอง

วัยรุนเป็นวัยที่มี             - จิตนาการ

                         - ความคิดสร้างสรรค์

                         - ความคิดริเริ่ม

                         - มีพลัง

                         - มีความพร้อมและความสามารถในการทำกิจกรรมต่างได้มากมาย

ด้วยเหตุนี้สภาพทางอารมณ์จึงไม่ดี มีความคิดสบสน เกี่ยวกับตนเอง บางคนจึงเรียกวัยรุ่นว่า วัยรุ่นหรือวัยพายุบุแคม

นักจิตวิทยาได้จำแนกช่วงชีวิตของบุคลในวัยรุ่นไว้เป็น 2 ระยะคือ

1. วัยรุ่นตอนต้น หญิง อายุ 13 - 15 ปี ชาย อายุ 15 - 17 ปี

2. วัยรุ่นตอนปลาย คือช่วง 17 - 19 ปี

1. มีการเปลี่ยนแปลงทั้งทางร่างกาย อารมณ์และสังคม

2. มีอารมณ์ไม่มั่นคง เนื่องจากยังขาดประสบการณ์

3. มีอารมณ์รุนแรง และแสดงความรู้สึกออกมาอย่างเปิดเผย

4. มีสถานภาพเกิน 2 วัย คือ เป็นเด็กและผู้ใหญ่ในคนๆเดี่ยวกัน

5. เกิดการเปลี่ยนแปลงทั้งทางร่างกายและอารมณ์

ผู้หญิง

1. มีความรู้สึกต้องการทางเพศ

2. มีขนขึ้นตามร่างกาย

3. มีหน้าอกโตขึ้น

4. มีรูปร่างทรวดทรงเป็นหญิง

5. มีไข่สุก ( ไข่ตก )

6. มีประจำเดือน

ผู้ชาย

1. มีความรู้สึกต้องการทางเพศ

2. มีเสียงห้าวหรือเสียงแตก

3. มีขนขึ้นตามร่างกาย

4. มีรูปร่างทรวดทรงเป็นชาย

5. มีพัฒนาการของอวัยวะเพศ

6. มีกล้ามเนื้อขึ้นเป็นมัด

ต่อมไร้ท่อที่สำคัญต่อการเจริญเติบโต และพัฒนาการของร่างกายในวัยรุ่นมีดังนี้

1. ต่อมพิทูอิตารี ( Pituitary gland ) ต่อมที่นับว่าสำคัญที่สุดของร่างกาย ตั้งอยู่ภายในกระโหลกศรีษะบริเวณฐานของสมองเป็นตอมที่มีความสำคัญที่สุดในการดำรงชีวิตโดยตรง และมีความสำคัยกับต่อมอื่นๆในการกระตุ้นให้อวัยวะในร่างกายสามารถได้เต็มที่

ฮอร์โมนที่ต่อมพิทูอิตารีสร้างขึ้นได้แก่

1. ฮอร์โมนกระตุ้นความเจริญเติบโต ถ้าสร้างมากไป = รูปร่างจะใหญ่โตมาก ถ้าน้อยเกินไป = ร่างกายจะเตี้ยแคระ

2. ฮอร์โมนควบคุมการเจริญเติบโตของต่อมเพศ เช่นเพศชายมีการสร้างอสุจิ เพศหญิงทำให้ไข่สุก ( มีโลหิตประจำเดือน ) ถ้าฮอร์โมนนี้ขาดไป ไข่ก็จะไม่สุกและจะไม่มีโลหิตประจำเดือนเป็นต้น นอกจากนี้ต่อมพิทูอิตารี ยังหลั่งฮอร์โมนที่ไปกระตุ้น ต่อมน้ำนมให้ขับน้ำนม เมื่อเต้านมเจริญเติบโตเต็มที่แล้ว

2. ต่อมเพศ ( Gonads ) ต่อมเพศหมายถึง รังไข่ ( Ovaries ) ในเพศหญิงและอัณฑะ( Testes ) ในเพศชาย รังไข่มีหน้าที่ผลิตไข่สร้างฮอร์โมนที่ควบคุมการมีโลหิตประจำเดือนและควบคุมลักษณะทางเพศของการเป็นหญิง ส่วนอัณฑะจะมีหน้าที่ผลิตตัวอสุจิและควบคุมลักษณะต่างๆของการเป็นชาย

3. ต่อมไทรอยด์มีหน้าที่หลั่งฮอร์โมนที่ช่วยในการเจริญเติบโตและ พัฒนาการทั้งร่างกายและจิตใจ แต่ถ้าผลิตน้อยเกินไปร่างกายจะมีพลังงานน้อย สุขภาพจิตไม่สมบูรณ์ เติบโตช้า หากผลิตมาก เกินไปก็จะมีน้ำหนักลดลงกว่าธรรมดาและกินจุร่างกายมีความว่องไวผิดปกติถ้าพบข้อบกพร่องของต่อมนี้ตั้งแต่วัยรุ่น ก็จะหาทางแก้ไขได้

การชั่งน้ำหนักและวัดส่วนสูงเป็นการตรวจสอบสุขภาพด้วยตัวเอง เพื่อนให้นักเรียนได้ทราบว่า ร่างกายของนักเรียนมีการเจริญเติบโตไปในลักษณะใด ปกติหรือไม่ และควรจะได้กระทำโดยสม่ำเสมอ เช่น อย่างน้อยควรกระทำทุกๆเดือน เป็นต้น ทุกครั้งที่นักเรียนชั่งน้ำหนัก ถ้าหากจะจดบันทึก ไว้ด้วยก็ดี เพื่อจะได้เปรียบเทียบ การมีน้ำหนักตัวลดลงและส่วนสูงไม่เพิ่มขึ้นเป็นระยะติดต่อกันจนผิดสังเกตนั้นเป็นเรื่องที่นักเรียนเองจะต้องเอาใจใส่ให้มากควรปรึกษาแพทย์เพราะการเป็นเช่นนั้นอาจเป็นอาการของโรคร้ายแรงก็ได้

- พัฒนาการทางด้านร่างกาย

- พัฒนาการทางอารมณ์

- พัฒนาการทางด้านสังคม

- พัฒนาการทางด้านสติปัญญา

1. พัฒนาการทางด้านร่างกาย แสดงถึง ความเจริญเติบโต ความมีวุฒิภาวะทางเพศสมบูรณ์ทั้งหญิงและชาย เด็กผู้หญิง อวัยวะต่างๆเติบโตอย่างรวดเร็ว รวมทั้งอวัยวะเพศภายนอกและภายใน ระยะนี้

- เด็กผู้หญิงจะเริ่มมีโลหิตประจำเดือน หรือระดู รังไข่เจริญขึ้นอย่างรวดเร็วมีไข่ตกและพร้อมที่จะให้กำเนิดบุตรได้ สนใจเพศตรงข้ามมากขึ้น สนใจและเอาใจใส่ตัวเองมากขึ้น

- เด็กผู้ชาย อวัยวะเพศมีขนาดโตขึ้นและเริ่มมีการหลั่งน้ำอสุจิในเวลากลางคืนหรือที่เรียกว่าฝันเปียก ตัวอสุจิทำให้เกิดการตั้งครรภ์ได้ และมีความต้องการทางเพศเกิดขึ้นตามธรรมชาติ วัยรุ่นหญิงและวัยรุ่นชายจึงควรระวังในการคบค้าสมาคมกับเพื่อนต่างเพศ โดยวางตนให้เหมาะสม ไม่ใกล้ชิดสนิทสนมกันมากเกินไป หรือไปเที่ยวกันตามลำพัง สองต่อสองเพราะอาจเป็นเหตุให้พลั้งเสียหนุ่มสาวได้ ทั้งนี้เนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงทางด้านร่างกายและจิตใจนั่นเอง เป็นแรงผลักดันให้อยากรู้อยากลอง และอยากได้ประสบการณ์ใหม่ๆรวมทั้งในเรื่องเพศนี้ด้วย ซึ่งทำให้วัยรุ่นหลายคนเสียเวลาเสียเงินทองหรือเสียอนาคต เนื่องจากอยากลองอยากรู้จนขาดความยับหยั่งชั่งใจ ไม่พิจารณาผลดีผลเสียและองค์ประกอบอื่นๆ ที่เกิดขึ้นตามมาภายหลัง

2. พัฒนาการทางอารมณ์ ตามปกติวัยรุ่นมักมีอารมณ์รุ่นแรง ชอบแสดงความรู้สึกอย่างเปิดเผยและตรงเกินไปจึงถูกเรียกว่าวัย " พายุบุแคม" ( Stress and Storm) วัยรุ่นทั้งสองเพศมักวิจารณ์และแสดงความคิดเห็นที่ขัดแย้งผู้ใหญ่ โดยที่ตนเองไม่คิดว่าเป็นการทำผิดหรือไม่ดี ถ้าพ่อแม่ยอมให้วัยรุ่นแสดงความคิดเห็นหรือโต้แย้งในเรื่องกิจการของครอบครัวได้บ้าง ก็จะช่วยให้วัยรุ่นได้รู้จักวิธีการดีขึ้นทีละน้อย การโต้แย้งความคิดเห็นของผู้ใหญ่ในเรื่องความสัมพันธ์กับเพศตรงข้าม การเข้าหมู่เข้าพวก หรือมีการวิตกกังวลในเรื่องของชีวิตเมื่อต้องเผชิญหน้ากับปัญหาต่างๆเช่น เมื่อจบการศึกษาไปแล้วจะไปเรียนต่อที่ไหน หรือจะเลือกอาชีพอะไร อย่างไรก็ดี ความต้องการพึ่งตนเองที่มีมากขึ้น การเข้มงวดของบิดามารดาที่มากจนเกินไป บางครั้งอาจจะทำให้ เกิดความเครียดและยุ่งยากขึ้น

ความต้องการที่สำคัญอีกอย่างหนึ่งของเด็กวัยนี้คือ การยอมรับในความเป็นชายหรือความเป็นหญิงอย่างเต็มที่จากคนอื่นในวัยเดียวกัน ไม่เพียงแต่เพศเดียวกัน ไม่เพียงแต่จากเพศตรงข้ามอีกด้วย และเนื่องจากวัยนี้ต้องการอย่างยิ่งที่จะให้ตนเป็นที่ยอมรับ จึงเอาใจใส่กับรูปร่างของตนเองอยู่ตลอดเวลา สิ่งที่วัยรุ่นกังวลใจ คือความสูง ความอ้วนความผอม แผลเป็น การมีรูปร่างไม่สมส่วน

สาเหตุที่อารมณ์เปลี่ยนแปลงได้ง่ายนั้น อาจเนื่องมาจากสาเหตุต่างๆดังต่อไปนี้

2.1 การเปลี่ยนแปลงด้านร่างกาย

2.2 การทำงานของต่อมไร้ท่อ ดังที่ได้กล่าวมาแล้วว่าต่อมไร้ท่อเป็นตัวการสำคัญที่ทำให้เด็กเปลี่ยนแปลงทุกด้าน โดยเฉพาะทางร่างกายและอารมณ์ และการทำงานของต่อมเพศก็เป็นอีกสาเหตุหนึ่งที่ทำให้ว้ยรุ่นมีความต้องการใหม่ๆ เช่นเริ่มสนใจเพศตรงข้าม เป็นต้น

2.3 การปรับตัวเข้ากับสิ่งแวดล้อมใหม่ วัยนี้จะมีประสบการณ์ใหม่ๆ มากขึ้นเรื่อยๆ โดยที่จะพยายามค้นคว้าและศึกษาด้วยตนเอง ซึ่งก็มักจะไปขัดแย้งกับความรู้สึกของผู้ใหญ่ เช่น ในเรื่องของความประพฤติ การคบเพื่อน การเรียน การแต่งกาย สิ่งเหล่านี้จะทำให้วัยรุ่นเกิดอารมณ์ไม่มั่นคง สับสน ซึ่งจะต้องพยายามปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมทางบ้าน และสิ่งแวดล้อมนอกบ้านที่ตนร่วมอยู่ หรือบุคลที่ตนเองต้องเกี่ยวข้องด้วย

3. พัฒนาการทางสังคม ชีวิตสังคมของวัยรุ่นต้องการความเป็นอิสระและต้องการเป็นผู้ใหญ่ สังคมของวัยนี้ จึงขยายวงกว้างออกไป ขณะเดียวกันก็เป็นการเรียนรู้ไปด้วยว่า สังคมแบบไหนเป็นอย่างไร

ให้ประโยชน์และโทษอย่างไร การปฏิบัติตัวได้ชัดได้แก่

3.1 การคบเพื่อนทั้งเพศเดียวกันและเพศตรงข้าม

3.2 การเที่ยวเตร่ จัดกิจกรรม และหาความรู้เป็นหมู่คณะ

3.3 บูชาวีรบุรุษหรือวีรชนเพื่อการสร้างแนวชีวิตในภายหน้า และนับถือคนดีมีความสามารถ คนเก่ง คนสวย โดยให้ความสนใจ และมักจะเรียนแบบ

3.4 การแต่งกายเป็นไปตามสมัยนิยม ซึ่งจะดีหรือไม่ดียังไม่เข้าใจ เพียงแต่ให้เหมือนเพื่อนๆหรือแปลกไปกว่าคนอื่น เพื่อให้มีผู้สนใจตนเองก็พอใจแล้ว

3.5 มารยาทหรือศีลธรรมจรรยา เช่น การพูด การแสดงความเคารพ มารยาทในการเข้าสังคม จะพยายามปฏิบัติให้เห็นเด่นชัดขึ้นมา

1. ความเข้าใจกัน

2. ความไม่เห็นแก่ตัว

3. การถูกชะตาซึ่งกันและกัน

4. การมีใจโอบอ้อมอารี ช่วยเหลือซึ่งกันและกัน

5. ในเรื่องความสัมพันธ์กับเพื่อนเพศตรงข้าม จะต้องอาศัยการศึกษาและการปรับตัว การเสียสละและไม่เอารัดเอาเปรียบกัน

6. ในเรื่องของความรัก ส่วนใหญ่ยังไม่มีความมั่นคง อาจเป็นการคบหากันในช่วงสั้นๆ และควรอยู่ในความดูแลของผู้ใหญ่

โดยทั่วไปอาจกล่าวได้ว่า สังคมของวัยที่ผ่านมา คือ รู้จักคบเพื่อนไม่ใช่เพราะบ้านอยู่ใกล้กัน หรือสนใจกิจกรรมร่วมกันเหมือนวัยที่ผ่านมาเท่านั้น แต่ยังมีเหตุ ผลอื่นเพิ่มมากขึ้น เป็นต้นว่าเลือกคบเพราะผู้นั้นแจ่มใส ร่าเริง ถูกใจคน เรียนเก่งหรือสุภาพอ่อนโยน และวัยนี้ยังมีความสนใจ ชอบเลียนแบบ ชอบทำตัวแปลกหรือใช้คำพูดแปลกๆ สิ่งแวดล้อมในสังคมเหล่นี้จึงมีอิทธิพลต่อความประพฤติหรือพฤติกรรมของวัยรุ่นเป็นอันมาก

4. พัฒนาการทางสติปัญญา พัฒนาการทางสติปัญญาของวัยนี้กว้างขวางขึ้น เพราะวัยรุ่นมีพลังมาก ต้องการอิสระและต้องการทำอะไรตามใจชอบ นอกจากนี้ยังสามารถมองเห็นความแตกต่าง จะสนใจครูควบครูไปกับวิชาที่สอน อาจจะชอบครูแต่ไม่ชอบวิชาที่ครูสอน

พัฒนาการทางสติปัญญาของเด็กวัยนี้กว้างขวางขึ้นเพราะวัยรุ่นมักชอบทำและเรียนรู้ด้วยวิธีลองผิดลองถูกเพราะการเรียนรู้วิธีนี้เด็กได้ลงมือทำเอง ผู้ใหญ่ควรเปิดโอกาสให้วัยรุ่นได้ลองทำดู ถ้าสิ่งนั้นพอทำได้และไม่เกิดอันตราย แม้ว่าเขาอาจทำสิ่งนั้นไม่สำเร็จก็ตาม แต่การที่เขาได้เรียนรู้จากการทำด้วยตนเองจะช่วยส่งเสริมให้วัยรุ้นได้มีพัฒนาการทางสติปัญญาอย่างมั่นคง โดยเฉพาะกับวัยรุ่นที่ยังไม่พร้อมที่จะรับคำแนะนำจากผู้อื่นในขณะนั้น