โดดเด่นสำแดงลบแสงจ้า

-----------------------------------------------------------------------------

โชคชัย  บัณฑิต’

                                                ภูพนมรุ้งในวันฟ้าครึ้มฝน แม้เมฆจะไม่ค่อยเปิดโอกาสให้แสงตะวันได้ทำหน้าที่ขับเน้นความโอ่อ่า อลังการ ของปราสาทหินให้ปรากฏแก่ตาผู้มาชมได้เต็มที่  แต่เราก็สามารถสัมผัสได้ถึงความยิ่งใหญ่ และประณีตบรรจงของศาสนสถานในลัทธิไศวนิกายแห่งนี้ได้เต็มกำลังของความมุ่งมั่น

                                                จำได้ว่าก่อนวางแผนเดินทาง น้องคนหนึ่งซึ่งเคยไปเยือนมาแล้วหลายหนเพราะเคยอยู่อีสานมาหลายปี ให้ความเห็นว่าถ้าไม่สะดวก หรือติดขัดเรื่องการเดินทาง   การไปชม “เมืองโบราณ” ในจังหวัดสมุทรปราการก็เป็นอีกทางเลือกหนึ่งที่ไม่น่าจะต่างกัน  แต่นั่นน่าจะเป็นมุมมองของผู้สนใจในลักษณะการท่องเที่ยวทั่วไป คือได้ไปเห็นไปเยือน เหมือนไปชมป่าหรือชมน้ำตกที่ไหน ๆ ก็น่าจะเหมือน ๆ กัน

                                                แต่ความอลังการแท้จริงไม่น่าจะถ่ายแบบแกะบล็อคไปวางไว้ที่ไหนก็ได้ มันน่าจะมีอะไรมากไปกว่านั้น  เพราะจำได้อีกเหมือนกันว่ามีน้องอีกคนหนึ่งทักผมว่า ทำไมชอบไปเที่ยวเมืองโบราณอยู่บ่อย ๆ   ผมไม่รู้จะตอบอย่างไรให้เป็นที่พอใจทั้งสองฝ่าย เข้าใจว่าส่วนหนึ่งคงเป็นเพราะความรู้สึกที่ “ไม่อิ่ม”  แม้อาณาจักรมหัศจรรย์แห่งนี้จะมีโบราณสถานสำคัญ ๆ จากทุกสารทิศมาวางประกอบเป็นเมืองโบราณให้รู้สึกอัศจรรย์ในความอุตสาหะของผู้เป็นเจ้าของและนายช่าง ที่บรรจงสรรค์สร้างความงามได้ใกล้เคียงกับความเป็นจริงถึงเพียงนี้ก็ตาม

                                                ไม่ว่าจะเป็นลายประตูประดับมุก และเพดานดาวอันอลังการในพระที่นั่งสรรเพชญปราสาท สมัยอยุธยาตอนต้น หรือแม้แต่ความน่าฉงนของตัวพระที่นั่งที่เกิดจากการชะลอจินตนาการประกอบกับหลักฐานทางโบราณคดีเท่าที่หลงเหลืออยู่ มาเนรมิตพระที่นั่งแห่งนี้ให้มีชีวิตขึ้นจากความว่างเปล่าอีกครั้ง โดยเราไม่สามารถไปชมสถานที่จริงแห่งใดได้อีกแล้วในโลกนี้  กระทั่งการชะลอพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ศิลปะรัตนโกสินทร์มาเป็นมิ่งมงคลของเมืองโบราณ  พร้อมประดับด้วยลายรดน้ำละเอียดอัศจรรย์บนบานประตู และความอลังการของภาพจิตรกรรมฝาผนังแต่ละด้าน

                                                หรือแม้แต่สถานที่โปรดปรานพิเศษสำหรับผมในเมืองโบราณ อย่างวัดจองคำ แห่งเขลางค์นคร  ตัววิหารเป็นไม้สลักเสลา  ประณีตด้วยศิลปะไทยใหญ่ที่ขอผาติกรรมมาจากวัดจองคำ อ.งาว จ.ลำปาง  เพื่อนำมาประกอบสร้างใหม่ไว้ในเมืองโบราณ นั่นหมายความว่าหากเราเดินทางไปยังสถานที่จริง เราไม่สามารถพบวิหารดั้งเดิมแห่งนั้นได้อีกแล้ว

                                                เหล่านี้คือความน่าอัศจรรย์ใจที่ผมได้รับทุกครั้งเมื่อผ่านเข้าสู่มหาอาณาจักรแห่งนี้  แต่ทุกครั้งผมกลับไม่เคยรู้สึกว่าอิ่มสมบูรณ์ จนเป็นเหตุให้ต้องแวะเวียนมาเยี่ยมเยือนอยู่บ่อยครั้งกระทั่งถูกทักถาม

                                                หากพยายามค้นหาเหตุผลเพื่อจะตอบผู้ถามและตอบใจตัวเอง เท่าที่นึกได้ขณะนี้น่าจะมีสองสาเหตุ  หนึ่ง แม้โบราณสถานทั้งหลายจะมีความเหมือนจริงในเกือบทุกรายละเอียด ไม่ว่าจะเป็นองค์ประกอบทั้งภายนอกและภายใน บางแห่งมีขนาดเท่าของจริง บางแห่งเพียงย่อส่วนลงมาเล็กน้อย ซ้ำบางแห่งยังเก็บรายละเอียดการประดับภายในอย่างพยายามถ่ายแบบ  เช่น  ภาพจิตรกรรมฝาผนังในวัดภูมินทร์ จ.น่าน  หรือซากปรักหักพังของวิหารหลวงวัดมหาธาตุสุโขทัย การก่อสร้างภูเขาลูกย่อม ๆ เพื่อวางปราสาทหินเขาพระวิหารไว้ข้างบน ฯลฯ  ถึงจะมีรายละเอียดใกล้เคียงเพียงใด แต่ใจก็ยังรู้สึกเสมอว่านี่ไม่ใช่สถานที่จริง เป็นเพียงการถ่ายแบบจำลองมาชนิดใกล้เคียงมากทั้งรูปแบบ รายละเอียด และขนาด

                                                สอง หน้าที่แท้จริงหรือมิติทางจิตวิญญาณ  โบราณสถานที่สู้ถอดแบบมาด้วยความอุตสาหะเหล่านี้ ไม่เคยทำหน้าที่จริงเหมือนสถานที่ต้นแบบ ที่สัมพันธ์กับชุมชน มีคุณค่า มีลมหายใจอยู่ในประวัติศาสตร์  เป็นที่ที่ชาวบ้านเคยร่วมใจมาฟังเทศน์ฟังธรรม หรือร่วมงานบุญงานกุศลตามศรัทธา ความเชื่อ แตกต่างไปตามลัทธินิกายของศาสนสถานนั้น ๆ  มีส่วนสัมพันธ์กับชุมชนหลากหลายด้าน ผ่านกาลเวลากระทั่งกลายเป็นส่วนหนึ่งของชุมชนจนปัจจุบัน  ผิดกับความตื่นตาตื่นใจที่ปรากฏในเมืองโบราณ เพราะนอกไปจากความอัศจรรย์ใจของนักท่องเที่ยวแล้ว สถานที่เหล่านี้ไม่เคยมีหน้าที่แท้จริงใด ๆ เหมือนกับสถานที่ต้นแบบ

                                                คุณค่าของอาณาจักรมหัศจรรย์แห่งนี้ จึงไม่สามารถเติมใจของผมให้อิ่มบริบูรณ์ กระทั่งต้องหาโอกาสมาชื่นชมครั้งแล้วครั้งเล่า  เพราะ “บางสิ่ง” ไม่สามารถถอดแบบจำลองมาได้ ต้องไป “รู้สึก”ด้วยตัวเอง  เหมือนที่ผมต้องดั้นด้นไปรับรู้กับภูพนมรุ้ง  เพราะแม้ว่าเวลาจะกัดกร่อนและนำมาซึ่งการบูรณะ กระทั่งอดถามตนเองไม่ได้ว่า นี่ใช่เศษซากของความจริงที่บริบูรณ์แล้วหรือไม่  มีตรงไหนที่ผ่านการตกแต่งต่อเติมมากน้อยเพียงใด  แต่ความยิ่งใหญ่อลังการของสถานที่จริงก็กลับกดข่มทุกคำถาม

                                                หรือบางทีความประทับใจอาจไม่ต้องการคำตอบชนิดเป็นเหตุเป็นผลยืนยัน นอกจากความรู้สึกที่สัมผัสได้ด้วยใจเพียงเท่านั้น.