เคยสงสัยอยู่เป็นเวลานานเกี่ยวกับเลข ๑๓ หลักในบัตรประจำตัวประชาชนว่า เขามีวิธีการให้เลขประจำตัวแต่ละคนอย่างไร

           ความสงสัยดังกล่าวมาถึงบางอ้อ เมื่อได้เข้าไปอ่านเว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงวัฒนธรรม

           ด้วยความดีใจที่ตนเองได้ถึงความสิ้นสงสัย จึงขออนุญาตนำมาเผยแพร่ต่อ เผื่อว่ายังมีผู้สงสัยในเรื่องนี้เหมือนอย่างผู้เขียน

           เจ้าของบทความคือคุณอมรรัตน์ เทพกำปนาท ได้อธิบายให้เราฟังอย่างนี้ว่า...

            สมมุติว่า เลขบัตรประชาชนของเราเขียนไว้ว่า  ๑  ๑๐๐๑  ๐๑๒๔๕  ๒๙  ๙ (เขียนเว้นวรรค ตามแบบ) แต่ละหลักก็จะมีความหมายดังนี้

           หลักที่ ๑  (คือหมายเลข ๑ ในตัวอย่าง) จะหมายถึง ประเภทบุคคล ซึ่งมีอยู่ ๘ ประเภทได้แก่

           ประเภทที่ ๑ คือ  คนที่เกิดและมีสัญชาติไทย  และได้แจ้งเกิดภายในกำหนดเวลา หมายความว่า เด็กคนใดก็ตามที่เกิดตั้งแต่วันที่ ๑ มกราคม พ.ศ.๒๕๒๗เป็นต้นไป อันเป็นวันเริ่มแรกที่เขาประกาศให้ประชาชนทุกคนต้องมีเลขประจำตัว ๑๓ หลัก   เมื่อพ่อแม่ผู้ปกครองไปแจ้งเกิดที่อำเภอหรือสำนักทะเบียนในเขตที่อยู่ภายใน ๑๕ วันนับแต่เกิดมา ตามที่กฎหมายกำหนด เด็กคนนั้นก็ถือเป็นบุคคลประเภท ๑ และจะมีเลขประจำตัวขึ้นด้วยเลข ๑  เช่น  เด็กหญิงส้มจี๊ด เกิดเมื่อวันที่ ๒มกราคม ๒๕๒๗  และพ่อไปแจ้งเกิดที่เขตดุสิตภายในวันที่ ๑๗ มกราคม  ๒๕๒๗ เด็กหญิงส้มจี๊ด ก็จะมีหมายเลขประจำตัวขึ้นต้นด้วยเลข ๑  และก็ต่อด้วยเลขหลักอื่นๆอีก ๑๒ ตัว เป็น  ๑  ๑๐๐๑  ๐๑๒๔๕  ๒๙ ๙ เป็นต้น  ซึ่งเลขนี้จะปรากฏในทะเบียนบ้าน และจะเป็นเลขประจำตัว เมื่อส้มจี๊ดไปทำบัตรประชาชนตอนอายุ ๑๕ ปี

           ประเภทที่ ๒ คือ คนที่เกิดและมีสัญชาติไทย ได้แจ้งเกิดเกินกำหนดเวลา  หมายความว่า  เด็กคนใดก็ตามที่เกิดตั้งแต่วันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๒๗ เป็นต้นไป  แล้วบังเอิญว่าพ่อแม่ผู้ปกครองลืมหรือติดธุระ ทำให้ไม่สามารถไปแจ้งเกิดที่อำเภอหรือเขตภายใน ๑๕ วันตามกฎหมายกำหนด  เมื่อไปแจ้งภายหลัง  เด็กคนนั้นก็จะกลายเป็นบุคคลประเภท ๒  และจะมีเลขตัวแรกในทะเบียนบ้านขึ้นด้วยเลข ๒ ทันที  เช่น ในกรณีส้มจี๊ด หากพ่อไปแจ้งเกิดให้ ในวันที่  ๑๘ มกราคม   ๒๕๒๗ หรือเกินกว่านั้น  ส้มจี๊ดก็จะมีเลขประจำตัวเป็น  ๒ ๑๐๐๑  ๐๑๒๔๕  ๒๙  ๙ ในทะเบียนบ้านและเมื่อไปทำบัตรประชาชนในภายหน้า

           ประเภทที่ ๓ คือ คนไทยและคนต่างด้าวที่มีใบสำคัญประจำตัวคนต่างด้าว  และมีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้าน ในสมัยเริ่มแรก (คือตั้งแต่ก่อนวันที่ ๓๑ พฤษภาคม ๒๕๒๗)หมายความว่า บุคคลใดก็ตาม ไม่ว่าจะเป็นคนไทย หรือคนต่างด้าวที่มีใบสำคัญประจำตัวคนต่างด้าว และมีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้าน ณ ที่ใดที่หนึ่งในประเทศไทยมาตั้งแต่ก่อนวันที่  ๓๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๗ คนนั้นถือว่าเป็นบุคคลประเภท ๓ และก็จะมีเลขประจำตัวขึ้นต้นด้วยเลข ๓ เช่น  ส้มจี๊ด เกิดเมื่อวันที่ ๒๕ มกราคมพ.ศ.๒๕๐๑ และมีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้านแล้ว ส้มจี๊ดก็จะมีเลขประจำตัวในทะเบียนบ้านและบัตรประชาชนเป็น๓ ๑๐๐๑ ๐๑๒๔๕ ๒๙  ๙  

           ประเภทที่ ๔ คือ คนไทยและคนต่างด้าวที่มีใบสำคัญคนต่างด้าว แต่แจ้งย้ายเข้า โดยยังไม่มีเลขประจำตัวประชาชนในสมัยเริ่มแรก หมายความว่า คนไทยหรือคนต่างด้าวที่มีใบสำคัญคนต่างด้าว  ที่อาจจะเป็นบุคคลประเภท ๓ คือมีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้านเดิมอยู่แล้ว  แต่ยังไม่ทันได้เลขประจำตัว  ก็ขอย้ายบ้านไปเขตหรืออำเภออื่น ก่อนช่วงวันที่  ๓๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๗ ก็จะเป็นบุคคลประเภท ๔ ทันที เช่น   ส้มจี๊ดมีชื่ออยู่ในสำนักทะเบียนเขตคลองสานมาตั้งแต่ปีพ.ศ. ๒๕๐๑  ต่อมาในเดือนกุมภาพันธ์  ๒๕๒๗ ส้มจี๊ดก็ขอย้ายบ้านไปเขตดุสิต โดยที่ส้มจี๊ดยังไม่ทันได้เลขประจำตัวจากเขตคลองสาน  พอแจ้งย้ายเข้าเขตดุสิต ส้มจี๊ดก็จะกลายเป็นบุคคลประเภท ๔ มีเลขประจำตัวขึ้นต้นด้วย ๔ กลายเป็น ๔ ๑๐๐๑  ๐๑๒๔๕  ๒๙  ๙ ทันที แต่ถ้าส้มจี๊ดย้ายจากเขตคลองสานเดิมไปเขตดุสิตหลังวันที่๓๑พฤษภาคม๒๕๒๗ ส้มจี๊ดก็ยังเป็นบุคคลประเภท ๓ อยู่ เพราะถือว่าจะได้เลขประจำตัวจากเขตคลองสานแล้ว จะย้ายอย่างไรก็ไม่เปลี่ยนแปลง  

           การกำหนดให้บุคคลเริ่มมีเลขประจำตัว ๑๓ หลักในทะเบียนบ้านหรือบัตรประชาชน โดยเริ่มตั้งแต่วันที่ ๑ มกราคม ๒๕๒๗ เป็นต้นไป  จนถึงวันที่ ๓๑ พฤษภาคม ๒๕๒๗ อันเป็นวันสุดท้ายของการดำเนินการให้ประชาชนที่ไม่มีเลขประจำตัวในบัตรหรือทะเบียนบ้านได้มีเลขประจำตัวจนครบแล้วนั้น  ก็เพราะก่อนหน้านี้  ประเทศไทยยังไม่เคยมีการกำหนดเลขประจำตัวดังกล่าวมาก่อนเลย ดังนั้น  ช่วงที่ว่าจึงเป็นระยะเวลาจัดระบบให้เข้าที่เข้าทาง  เพราะหลังจากวันที่  ๓๑ พฤษภาคม ๒๕๒๗ แล้ว  ทุกคนจะต้องมีเลขประจำตัวเพื่อสำแดงตนว่าเป็นบุคคลประเภทใดโดยดูตามเงื่อนไขในแต่ละกรณี  ซึ่งมีอีก ๔ ประเภท คือ 

           ประเภทที่ ๕ คือ คนไทยที่ได้รับอนุมัติให้เพิ่มชื่อเข้าไปในทะเบียนบ้านในกรณีตกสำรวจ  หรือกรณีอื่นๆ   เช่น  ส้มจี๊ดมีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้านเขตดุสิตอยู่แล้ว  แต่บังเอิญว่าตอนที่มีการสำรวจรายชื่อผู้อยู่ในบ้าน เกิดความผิดพลาดทางเทคนิค ทำให้ชื่อของส้มจี๊ดหายไปจากทะเบียนบ้าน  เมื่อไปแจ้งเจ้าหน้าที่และตรวจสอบแล้วว่าตกสำรวจจริง หรือจะเป็นเพราะกรณีอื่นใดก็ตาม  เจ้าหน้าที่ก็จะเพิ่มชื่อให้ แต่ส้มจี๊ดก็จะมีหมายเลขในทะเบียนบ้านเป็นบุคคลประเภท ๕ และบัตรประชาชนจะขึ้นต้นด้วยเลข ๕  ทันที  คือ   กลายเป็น ๕ ๑๐๐๑  ๐๑๒๔๕  ๒๙  ๙ 

           ประเภทที่ ๖ คือ ผู้ที่เข้าเมืองโดยไม่ชอบด้วยกฎหมาย และผู้ที่เข้าเมืองโดยชอบด้วยกฎหมาย แต่อยู่ในลักษณะชั่วคราว กล่าวคือ คนที่มาอาศัยอยู่ในประเทศไทยแต่ยังไม่ได้สัญชาติไทยเพราะทางการยังไม่รับรองทางกฎหมาย เช่น ชนกลุ่มน้อยตามชายแดน หรือชาวเขา กลุ่มนี้ถือว่าเป็นผู้เข้าเมืองโดยไม่ชอบด้วยกฎหมาย  ส่วนบุคคลที่เข้าเมืองโดยชอบด้วยกฎหมาย แต่อยู่ชั่วคราว เช่น นักท่องเที่ยวหรือชาวต่างชาติที่เดินทางเข้าประเทศไทย  แม้บางคนจะถือพาสปอร์ตประเทศของตน แต่อาจจะมีสามีหรือภริยาคนไทย  จึงไปขอทำทะเบียนประวัติเพื่อให้มีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้านสามีหรือภริยา คนทั้งสองแบบที่ว่า ถือว่าเป็นบุคคลประเภท ๖ เลขประจำตัวในบัตรจะขึ้นต้นด้วยเลข ๖ เช่น ๖  ๑๐๑๒  ๒๓๔๕๘  ๑๒  

           ประเภทที่ ๗ คือ บุตรของบุคคลประเภทที่   ๖ ซึ่งเกิดในประเทศไทย  คนกลุ่มนี้ในทะเบียนประวัติจะมีเลขประจำตัวขึ้นต้นด้วยเลข ๗  เช่น ๗ ๑๐๑๒ ๒๓๔๕ ๑๓ ๓

           ประเภทที่ ๘ คือ คนต่างด้าวที่เข้าเมืองโดยถูกต้องตามกฎหมาย  คือ ผู้ที่ได้รับใบสำคัญประจำตัวคนต่างด้าว หรือคนที่ได้รับการแปลงสัญชาติเป็นสัญชาติไทย และคนที่ได้รับการให้สัญชาติไทย ตั้งแต่หลังวันที่ ๓๑ พฤษภาคม ๒๕๒๗ เป็นต้นไปจนปัจจุบัน  คนกลุ่มนี้เลขในทะเบียนประวัติจะขึ้นด้วยเลข  ๘ เช่น ๘ ๑๐๑๘  ๐๑๒๓๔  ๒๔ ๗

           คนทั้ง ๘ ประเภทนี้  จะมีเพียงประเภทที่  ๓ ,๔ และ ๕ เท่านั้นที่จะมีบัตรประชาชนได้เลย ส่วนประเภทที่ ๑ และ ๒ จะมีบัตรประชาชนได้  ก็ต่อเมื่อมีอายุถึงเกณฑ์ทำบัตรประจำตัวประชาชน คืออายุ ๑๕ ปี  แต่สำหรับบุคคลประเภทที่ ๖,๗ และ ๘ จะมีเพียงทะเบียนประวัติเล่มสีเหลืองเท่านั้น  จะไม่มีการออกบัตรประชาชนให้

           ต่อไปคือ หลักที่ ๒  ถึงหลักที่ ๕ (เลข ๑๐๐๑ ในตัวอย่างหรือสี่ตัวถัดไปจากตัวแรก) จะหมายถึง รหัสของสำนักทะเบียนหรืออำเภอที่เรามีชื่ออยู่ในทะเบียนขณะที่ให้เลข  ซึ่งก็หมายถึงถิ่นที่อยู่ของเรานั่นเอง  กล่าวคือ เลขหลักที่ ๒ และ ๓ จะหมายถึงจังหวัดที่อยู่   ส่วนหลักที่ ๔ และ ๕ หมายถึงเขตหรืออำเภอในจังหวัดนั้นๆ  เช่น ถ้าเขียนว่า  ๑๐๐๑ ก็หมายถึงว่า คุณอาศัยอยู่ที่กรุงเทพฯ ในเขตดุสิต เพราะ ๑ ๐ ในหลักที่ ๒และ ๓ หมายถึงกรุงเทพมหานคร ส่วนเลข ๐๑ ในหลักที่ ๔ และ ๕ คือรหัสของสำนักทะเบียนเขตดุสิต  หรือถ้าเขียนว่า ๑๑๐๑ ก็จะหมายถึง  อยู่ที่จังหวัดสมุทรปราการ อำเภอเมือง  เพราะ ๑๑ แรกคือ  รหัสจังหวัดสมุทรปราการ  และ ๐๑ หลัง  คือ  อำเภอเมืองสมุทรปราการ   เป็นต้น

           สำหรับ  หลักที่ ๖ ถึงหลักที่ ๑๐ (เลข ๐๑๒๔๕ ในตัวอย่าง) จะหมายถึง กลุ่มที่ของบุคคลแต่ละประเภทตามหลักแรก (หลักที่ ๑)  ซึ่งทางสำนักทะเบียนในแต่ละแห่งก็จะจัดกลุ่มเรียงไปตามลำดับ   หรือหากเป็นเด็กเกิดใหม่ในปัจจุบัน เลขดังกล่าวก็จะหมายถึง เล่มที่ของสูติบัตร (ใบแจ้งเกิดที่อำเภอหรือเขตออกให้) ซึ่งก็คือเลขประจำตัวในทะเบียนบ้านของเด็กที่แต่ละอำเภอหรือเขตออกให้  และจะไปปรากฎในบัตรประชาชนเมื่อถึงอายุต้องทำบัตรนั่นเอง แต่ถ้ายังไม่ถึงเกณฑ์เลขนี้ก็จะปรากฏอยู่แค่ในทะเบียนบ้านของเด็กเท่านั้น

           หลักที่ ๑๑ และ ๑๒ (หมายเลข ๒๙ ในตัวอย่างสมมุติ) จะหมายถึง ลำดับที่ของบุคคลในแต่ละกลุ่มประเภท เป็นการจัดลำดับว่าเราเป็นคนที่เท่าไรในกลุ่มของบุคคลประเภทนั้นๆ 

           หลักที่ ๑๓  (เลข ๙ ตัวสุดท้ายในตัวอย่าง) จะหมายถึง ตัวเลขสำหรับตรวจสอบความถูกต้องของเลขทั้ง ๑๒ หลักแรกอีกที 

            สำหรับเลขตั้งแต่หลักที่ ๖ ถึง ๑๓ นี้เป็นการจัดหมวดหมู่ และเรียงลำดับบุคคลในแต่ละประเภทของสำนักทะเบียนในแต่ละท้องที่  ซึ่งเราก็คงไม่ต้องรู้รายละเอียดอะไรลึกไปกว่านี้  เพราะรู้แล้วอาจจะงงเปล่าๆ 

           เป็นเรื่องน่าแปลกว่า  ตัวเลข ๑๓ หลักที่เป็นหมายเลขในบัตรประชาชน หรือเลขประจำตัวประชาชนของเราแต่ละคนนี้  จะไม่มีการซ้ำกันเลย  ผิดกับชื่อหรือนามสกุลยังมีซ้ำกันได้ และจะเป็นเลขประจำตัวเราจนตาย ไม่มีการเปลี่ยน หรือยกให้คนอื่น  และจากการสอบถามเจ้าหน้าที่ว่า ในอนาคตจะต้องมีการเติมเลข อย่างเลข ๘ เข้าไปอีก เพราะเลขไม่พอใช้เหมือนโทรศัพท์มือถือหรือไม่  เขาก็บอกว่าคงอีกนาน อาจจะถึง ๑๐๐ ปีโน่น เพราะการที่เขาแยกแยะบุคคลเป็นประเภทต่างๆ  และยังแยกย่อยเป็นจังหวัดอำเภอ แล้วลงรายละเอียดไปเป็นกลุ่มๆในแต่ละประเภทอีกนั้น  ทำให้เพดานหรือช่วงตัวเลขมีความห่างมาก จนสามารถรองรับจำนวนคนได้อีกมาก  และหากใครสงสัย หรือมีปัญหาในเรื่องทะเบียนบ้าน  ทะเบียนสมรส  บัตรประชาชน  ก็สามารถสอบถามไปได้ที่  สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง  โทร. ๑๕๔๘

           ตัวเลข ๑๓ หลักที่กล่าวข้างต้น อันเป็นเลขประจำตัวประชาชนของแต่ละคนนี้  แม้จะมิใช่ตัวเลขที่เราต้องใช้เป็นประจำในชีวิตประจำวัน ยกเว้นใช้ในการกรอกเอกสารบางอย่าง เช่น การเปิดบัญชีธนาคาร ฯลฯ แต่เลขนี้ก็มีความสำคัญยิ่ง เพราะเป็นการสำแดงตัวตน “ความเป็นคนไทยหรือคนในประเทศไทย” ที่ทำให้เราสามารถอาศัยอยู่ในประเทศไทยและใช้สิทธิอย่างถูกต้องตามกฎหมายได้

อมรรัตน์ เทพกำปนาท 

กลุ่มประชาสัมพันธ์

สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงวัฒนธรรม

ที่มา : http://www.culture.go.th/study.php?&YY=2549&MM=10&DD=3

ภาพประกอบ : www.oknation.net/blog/nongkanak/2007/11/05/