พระพักตร์ของพระเจ้าชัยวรมันที่ ๗ แห่งอาณาจักรขอม อันแสดงด้วยรูปลักษณ์พระโพธิสัตว์ บนยอดปรางค์ปราสาทบายน นครธม ในวันที่ผมไปเยือนนั้น คล้ายทอดสายพระเนตรมองไปยังอาณาจักรของพระองค์อันกว้างใหญ่ไพศาลจากพระนครหลวง ประสาทพระวิหาร ไกลไปถึงปราสาทหินน้อยใหญ่ในภาคอีสาน จนกระทั่งปราสาทหินพิมาย นครโคราช ปราสาทสกุลช่างเขมรที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย

      นี่เป็นหลักฐานที่แสดงความยิ่งใหญ่ของขอมโบราณ ที่ในปี ค.ศ.๑๒๐๐ นับเป็นชาติที่ร่ำรวยที่สุดแห่งหนึ่งของโลก จากการปรากฎอยู่ของปราสาทนครวัดอันอลังการยิ่ง

      หากแต่การสร้างปราสาทนครวัด ก็คือการเริ่มต้นจุดเสื่อมของอาณาจักรแห่งนี้ ด้วยปัญหาการแก่งแย่ง แย่งชิงอำนาจในราชสำนัก เมื่อภายในอ่อนแอ ภายนอกก็ยากที่จะต้านทานศัตรูได้ ในที่สุดพระนครหลวง หรือกรุงศรียโศธรปุระ ในสมัยของพระเจ้าชัยวรมันที่ ๗ ก็ตกอยู่ภายใต้อำนาจของพระเจ้าอู่ทอง พระราเมศวร และปิดฉากอาณาจักรขอมเมื่อพระเจ้าสยาม ยาตราทัพเข้าไปยึดครองอย่างเบ็ดเสร็จ ในสมัยสมเด็จพระเจ้าธรรมโศกราช

      จากนั้น ขอมก็แตกกระจาย กลายเป็นชาติพันธุ์ที่สูญหายไปจากโลกนี้ ทิ้งไว้เพียงปราสาทหินที่ยิ่งใหญ่บอกความศรัทธาที่ขอมเคยมีต่อความเชื่อในสายฮินดูและพราหมณ์ อันสืบทอดมาจากโกณฑัณญะ ปฐมกษัตริย์ ตั้งวางเรียงรายจากเสียมเรียบ ถึงพิมาย

      ขอมหาใช่เขมร ปราสาทหินพระวิหารก็ไม่ใช่ของเขมรหรือไทย ประสาทพระวิหารเป็นมรดกโลก เป็นสมบัติของโลก ของมนุษยชาติ และนั่นเป็นความหมายที่จริงแท้ที่สุด