<>    แต่เดิมเมืองหลวงพระบางอยู่ในอำนาจของขอมพวกหนึ่ง เรียกว่า ขอมชวา จึงเรียกชื่อเมืองตามว่า เมืองชวา ( มีปรากฏในศิลาจารึกของพ่อขุนรามคำแหงของไทยว่าในสมัยนั้น อาณาเขตจรดเมืองชวา ) ขุนลอ ราชโอรสองค์ใหญ่ของขุนบรม ได้ยกพลเข้าตีเมืองชวา ๒ ครั้งจึงสำเร็จ แล้วได้ปกครองบ้านเมือง

    ต่อมาเปลี่ยนชื่อเมืองใหม่ว่า เชียงทอง หมายถึงเมืองแห่งความรุ่งเรือง ( คล้ายกับไทยเมื่อพ่อขุนศรีอินทราทิตย์เข้าตีเมืองสุโขทัยขับไล่พวกขอม แล้วเปลี่ยนชื่อใหม่ว่า สุโขทัย อันหมายถึง เมืองแห่งอรุณรุ่ง ) สืบต่อมาจนถึงสมัย พระยาสุวรรณคำผง หรือเจ้าฟ้าหลวงโงน ต่อมาสวรรคต เจ้าฟ้าเงี้ยว ราชโอรสขึ้นเสวยราชย์ มีโอรสองค์หนึ่งชื่อ เจ้าฟ้างุ่ม

    เจ้าฟ้างุ่ม ประสูติในปีมะโรง พศ. ๑๘๕๙ เมื่อแรกคลอดออกมามีฟันครบ ๓๓ ซีก

    พวกเสนาอำมาตย์ลงความเห็นว่าจะนำภัยพิบัติมาสู่บ้านเมือง จึงพร้อมกันกราบทูลพระเจ้าเงี้ยว ขอให้นำไปลอยน้ำเสีย เจ้าฟ้างุ่มราชกุมารจึงถูกวางบนแพปล่อยลอยไปตามลำน้ำโขง แพไหลเรื่อมาก่อนจะถึงหลี่ผี (น้ำตก กลางลำน้ำโขง ) แพได้ลอยไปติดฝั่งเสียก่อน ภิกษุชาวขอมรูปหนึ่งนามว่า พระมหาปาสมัน ได้ลงอาบน้ำมาพบเข้า สังเกตดูรู้ว่าเป็นราชกุมารเชื้อเจ้า จึงนำมาเลี้ยงดูและสอนศิลปะวิทยาการให้ เป็นเรื่องแปลกของกุมารนี้อย่างหนึ่งคือ เวลานอนจะกรนดังเป็นเสียงดนตรี พอเจริญวัยได้ ๗ ขวบ พระมหาปาสมันเถระจึงนำไปถวายแก่พระเจ้าแผ่นดินขอม

    พระเจ้าแผ่นดินขอมให้การชุบเลี้ยงอย่างดี ให้ได้รับการศึกษาศิลปะวิทยาการในพระราชสำนัก ประกอบกับเจ้าฟ้างุ่มมีความฉลาดหลักแหลมมาแต่เยาว์วัย พอเติบใหญ่ขึ้นเป็นหนุ่ม พระเจ้าแผ่นดินขอมจึงยกพระราชธิดาให้เป็นพระเทวี มีนามว่า “พระนางแก้วเกงยา”

    ( การที่พระเจ้าแผ่นดินขอม มีความเมตตาเลี้ยงดู เจ้าฟ้างุ่มจนถึงให้เป็นราชบุตรเขย ก็เพราะอาณาจักรขอมในตอนนั้นกำลังเสื่อมลง ถูกต่อต้านจากการลุกขึ้นสู้ของ พ่อขุนผาเมือง และพ่อขุนบางกลางท่าว แล้วตั้งอาณาจักรสุโขทัย ทางตอนบน และในสมัยพ่อขุนรามคำแหง ได้แผ่อาณาเขตของไทยออกไปอย่างกว้างขวาง ทำให้พวกขอมต้องถอยล่นลงมาทางใต้ ส่วนด้านตะวันตกมีอาณาจักร กรุงศรีอยุธยา ที่กำลังก่อร่างสร้างตัวขยายอำนาจอย่างต่อเนื่อง ด้วยเหตุนี้ พระเจ้าแผ่นดินขอม ต้องการหยุดยั้งการขยายอำนาจของไทย จึงได้ชุบเลี้ยงเจ้าฟ้างุ่มโดยหวังจะอาศัยกำลังของลาวมาช่วยป้องกันนั่นเอง )

    ราว พ.ศ.๑๘๘๖ เจ้าฟ้าเงี้ยว พระบิดาเสด็จสวรรคต เจ้าฟ้าคำเรียวได้ขึ้นครองราชย์แทน เจ้าฟ้างุ่มอยู่ที่ขอมได้ทราบข่าว จึงกราบทูลต่อพระเจ้าแผ่นดินขอม เพื่อขอกำลังกองทัพยกขึ้นไปชิงเอาราชบังลังก์ พระเจ้าแผ่นดินขอมก็เต็มใจให้อย่างยิ่ง

    พ.ศ.๑๘๙๒ เจ้าฟ้างุ่มพร้อมด้วยพระนางแก้วเกงยาก็ทูลลาพระราชบิดา ยกเสนาโยธาหาญขึ้นมาตีเมืองรายทางได้รับชัยชนะโดยตลอด เจ้าเมืองที่ออกมาต่อต้านได้ถูกสังหารเสียชีวิตไปหลายคน บรรดาเมืองอื่นๆก็เกรงกลัวส่งส่วยทรัพย์สินเงินทองช้างม้ามาขออ่อนน้อม ทำให้กองทัพของเจ้าฟ้างุ่มยิ่งเข้มแข็งทวีขึ้นอีกมาก จนพระเจ้าแผ่นดินญวนที่มีดินแดนต่อติดกัน ต้องแต่งราชทูตพร้อมด้วยบรรณาการมาถวาย เพื่อขอเจรจาแบ่งปันเขตแดนและพลเมืองกัน โดยมีหลักการดังนี้

    ๑. พลเมืองที่อยู่เรือนมีร้านมีเสา ( คือเรือนที่ยกพื้น ) ให้ถือว่าเป็นพลเมืองลาว

    ๒. เขตแดนประเทศญวนนั้นให้นับแต่หินสามเส้าไปถึงน้ำเต้าสามแถว

    ๓. ให้ถือแนวสันเขา ถ้าฝนตกน้ำไหลลงมาทางลาวก็ให้ถือเป็นดินแดนของลาว ถ้าไหลไปทางญวนก็ให้เป็นดินแดนของญวน

    เมื่อตกลงเขตแดนเรียบร้อยแล้ว เจ้าฟ้างุ่มก็ยกพลไปตีเมืองเชียงทอง พระเจ้าคำเรียวก็เกณฑ์รี้พลออกต่อสู้แต่พ่ายแพ้กลับเมืองถึง ๓ ครา จนพลเมืองไม่คิดที่จะต่อสู้อีกแล้ว พระเจ้าคำเรียวเสียใจจึงเสวยยาพิษปลงพระชนม์ตนเองพร้อมด้วยมเหสี

    เหล่าเสนาอำมาตย์จึงพร้อมกันอัญเชิญเจ้าฟ้างุ่มขึ้นเสวยราชสมบัติในนครเชียงทอง เมื่อปีมะเส็ง พ.ศ.๑๘๙๖ ( ใช้เวลาต่อสู้อยู่ ๔ ปี ) และถวายพระนามว่า “สมเด็จพระเจ้าฟ้างุ่มแหล่งหล้าธรณี”

    ต่อมาอีก ๑ ปี พระเจ้าฟ้างุ่มยกพลโยธาออกตีเมืองต่างๆเพื่อขยายอาณาเขต จนกระทั่งมาถึงเมืองเชียงแสนของไทย ทัพเชียงแสนได้ออกต่อสู้อย่างกล้าหาญแต่เสียทีแม่ทัพถูกฟันเสียชีวิตบนคอช้าง ทัพเชียงแสนจึงแตกพ่าย พระเจ้าสามพระยาหรือท้าวผายูเจ้าเมืองเชียงแสนจึงยอมอ่อนน้อม ถวายส่วยและบรรณาการพร้อมด้วยพระราชธิดาให้ พระเจ้าฟ้างุ่มพอพระทัยจึงยกทัพกลับคืนนครเชียงทอง

    ขอแทรกเกล็ดความรู้เรื่องการเลือกชัยภูมิที่ดี สักเล็กน้อย

    สิทธิการิยะ ถ้าจะดูชัยภูมิที่จะตั้งบ้านเรือนให้อยู่เป็นสุข

    ถ้าที่เป็นรูปกลม (เหมือนพระอาทิตย์เต็มดวง) เรียกว่าที่พระอาทิตย์ อย่าอยู่เลยไม่ดี

    ถ้าที่เป็นรูปสี่เหลี่ยมจตุรัส ตรงมุมด้านใดด้านหนึ่งแหว่งไปเล็กน้อย อยู่แล้วดี ถ้าเป็นรูปสี่เหลี่ยมจตุรัส (ด้านกว้างกับด้านยาวเท่ากัน) อยู่แล้วไม่ดี

    ถ้าที่เป็นรูปใบโพธิ์ เรียกว่า ที่พระพุธ อยู่แล้วจะดีมีลาภ

    ถ้าที่รีๆ (สี่เหลี่ยม ด้านกว้างกับด้านยาวไม่เท่ากัน) เรียกว่า ที่พระพฤหัส อยู่แล้วดีมีความอุดมสมบูรณ์

    ที่เป็นรูปปราสาท (คล้ายรูปโพธิ์ดำในไพ่ แต่ฐานล่างกว้างกว่าในรูปไพ่) เรียกว่า ที่พระศุกร์ อยู่แล้วจะเกิดความร่มเย็นเป็นสุข

    ที่เป็นรูปคันธนู (คล้ายพระจันทร์ครึ่งดวง) เรียกว่า ที่พระเสาร์ อยู่ไม่ดี

    ที่กิ่วกลาง (คล้ายฝักถั่วลิสง) เรียกว่า ที่พระราหู อยู่ไม่ดี

    ที่เป็นชายธง (คล้ายมีดควาญช้าง) เรียกว่า ที่พระเกตุ อยู่แล้วดี

    สิทธิการิยะ พระอินทร์ทรงถามกับพระฉลูกัน ว่าสถานที่ใดที่คนทั้งหลายอยู่แล้วดีอยู่เย็นเป็นสุข

    พระฉลูกันตอบว่า ที่ทางทิศตะวันออกต่ำและทางทิศตะวันตกสูง อยู่แล้วดีมีความสุข

    ที่ใดที่ตรงกลางต่ำ ขอบริมสูง (ที่แอ่งกระทะ) อยู่แล้วไม่ดี

    ถ้าที่ทางทิศใต้สูงทางทิศเหนือต่ำ เรียกว่า ศุภราช อยู่แล้วดี

    ถ้าที่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ต่ำ ทิศตะวันตกเฉียงเหนือสูง เรียกว่า สิทธิโชค อยู่แล้วดี

    ถ้าที่ทางทิศใต้สูงและทิศตะวันออกเฉียงเหนือต่ำ อยู่แล้วดีมีอำนาจ เอาไว้ดูชัยภูมิที่บ้าน

    หนังสือพงศาวดารโยนก บริเฉทที่ ๑๒ ว่าด้วยตั้งเมืองพะเยา

    สมัยพระยาลาวเงินแห่งเมืองหิรัญนครเงินยางมีความคิดว่าจะให้ราชบุตรออกไปตั้งเมืองขึ้นอีกแห่งหนึ่ง จึงได้แบ่งราษฏรให้ขุนจอมธรรมซึ่งเป็นราชบุตรเดินทางไปหาที่ตั้งเมืองใหม่ เมื่อขุนจอมธรรมพาหมู่บริวารมาถึงนครเก่าร้างมาแต่โบราณแห่งหนึ่ง ณ.เชิงเขาชมภู จึงสั่งให้อำมาตย์ราชครูโหราเข้าไปตรวจตราภูมิสถานว่าสมควรเข้าไปตั้งอยู่ได้หรือไม่ อำมาตย์ราชครูได้ตรวจดูเห็นศุภนิมิตชัยมงคล ๓ ประการคือ

    ๑. มีกำแพงเมืองล้อมรอบเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้า ด้านกว้าง ๑๐๐๐ วา ด้านยาว ๑๑๐๐ วา มีคูเมือง ๗ วา มีประตู ๘ ช่อง

    ๒. พื้นเบื้องตะวันตกเป็นที่สูง เบื้องตะวันออกต่ำ

    ๓. มีสระหรือหนองใหญ่อยู่หนอิสานและหนพายัพ

    จึงกราบทูลขุนจอมธรรมนั้นทุกประการ ท้าวเธอจึงให้สร้างนิเวศสถานในนคร แล้วเรียกเมืองนีว่า เมืองภูกามยาว แต่มาในสมัยนี้เรียกกันว่า เมืองพะเยา

    บริเฉทที่ ๑๘ ว่าด้วยตั้งเมืองเชียงใหม่

    สมัยพระยาเมงรายครองเมืองกุมกาม เมื่อสิ้นฤดูทำนาแล้วก็เส็จประพาสไล่มฤค (กวาง) เล่น เสด็จมาที่ชายป่าคาแห่งหนึ่งเชิงเขาอุสุจบรรพต (ดอยสุเทพ) ได้ทอดพระเนตรเห็นที่ราบอันหนึ่งประกอบไปด้วยหญ้าแพรกและหญ้าแห้วหมู มีฟานเผือกสองตัวแม่ลูกอาศัยอยู่ในวงป่าคาที่ล้อมนั้น ครั้นเมื่อฟานทั้งสองออกจากลอมป่าคานั้นเพื่อจักไปหากิน ก็พบกับหมู่สุนัขไล่เนื้อเข้า สุนัขก็รุมกัด ฟานทั้งคู่ก็หนีกลับมาเข้าในลอมคาดังเก่า สุนัขทั้งหลายแล่นไปรอบลอมคา มิอาจเข้ากัดฟานนั้นได้ ฟานทั้งสองตัวยังสามารถแล่นออกมาไล่สุนัขได้เป็นคราวๆ สุนัขทั้งหลายสู้ไม่ได้ก็ถอยกลับไป พระยาเมงรายเห็นเป็นอัศจรรย์ จึงคิดว่าที่ลอมคานี้เป็นชัยภูมิอันดี เพราะที่ฟานทั้งสองได้ต่อสู้จนได้ชัยชนะเพราะอาศัยชัยภูมินี้ จึงคิดจะตั้งพระนครขึ้น โดยเอาที่ลอมคานี้ตั้งไว้เป็นใจกลางเมือง

    พระยาเมงรายเป็นสหายกับพระร่วงเจ้าเมืองสุโขทัย และพระยางำเมืองเจ้าเมืองพะเยา จึงได้เชิญพระยาทั้งสองมาปรึกษาเรื่องตั้งพระนครใหม่ด้วย

    ครั้นพระยาทั้งสองมาพร้อมแล้ว พระยาเมงรายจึงพาไปดูที่ชัยภูมิลอมคานั้น ขณะนั้นมีหนูเผือกตัวใหญ่ตัวใหญ่ตัวหนึ่งขนาดเท่าดุมเกวียน มีบริวาร ๔ ตัวแล่นตามกันออกมาจากชัยภูมินั้นไปทางหนบูรพาก่อน แล้วไปหนอาคเนย์ แล้วไปลงรูแห่งหนึ่งภายใต้ต้นนิโครธหรือไทร พระยาทั้งสามได้เห็นนิมิตดังนั้น จึงเอาเครื่องสักการะไปบูชาไม้นิโครธต้นนั้น แล้วให้ล้อมรักษาไว้ด้วยดี ไม้นั้นจึงปรากฏเป็นไม้เสื้อเมืองหรือศรีเมืองสืบมาจนทุกวันนี้

    พระยาทั้งสามให้กวาดแผ้วที่อันจะสร้างเมือง จึงให้ขึงเชือกระดับดูพื้นปฐพีนั้นปรากฏว่า พื้นเบื้องตะวันตกสูงเอียงไปตะวันออก พระยาร่วงกับพระยางำเมืองจึงกล่าวว่า เผือข้าได้เห็นชัยภูมิเมืองนี้ประกอบด้วยศุ ๓ นิมิตมงคล ๗ ประการคือ

    ๑. มีฟานเผือกแม่ลูกเข้าอาศัยในชัยภูมินี้ มีคนเป็นอันมากมาสักการบูชา

    ๒. ฟานเผือกทั้งสองได้อาศัยชัยภูมินี้ต่อสู้ฝูงสุนัขทั้งหลายได้ชัยชนะ

    ๓. ได้เห็นมหาเศวตมุสิกหนูเผือกตัวใหญ่กับบริวารทั้ง ๔ ตัวออกจากชัยภูมินี้

    ๔. พื้นภูมิสถานนี้สูงเบื้องตะวันตกเอียงหาตะวันออก

    ๕. มองเห็นน้ำตกแต่เขาอุสุจบรรพตคือดอยสุเทพไหลลงมา

    ๖. มีหนองน้ำใหญ่อยู่หนอิสาน

    ๗. มีน้ำแม่ระมิงค์อันเป็นแม่น้ำใหญ่กรายไปทางตะวันออกของเวียง

    พระยาเมงรายชอบใจมาก จึงสั่งให้สร้างพระนครขึ้น จนแล้วเสร็จกินเวลา ๔ เดือน ได้จัดงานสมโภชฉลองพระนครใหม่เป็นที่รื่นเริงทั่วหน้า พระยาทั้งสามจึงพร้อมกันขนานนามเมืองใหม่นี้ว่า นพบุรีศรีนครพิงค์เชียงใหม่

    สังเกตการตั้งเมืองสมัยโบราณ จะหาที่ตะวันตกสูงเอียงไปทางตะวันออกเหมือนกันทั้ง พะเยา กับ เชียงใหม่