BLOG TV ลิเกฮูลูจากโรงเรียนบ้านคลองหิน ปัตตานี

ก่อนเดินทางลงพื้นที่ปักษ์ใต้ตาม "โครงการเติมรอยยิ้มสู่โรงเรียนและน้องๆ ในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้" (อ่านรายละเอียดได้จาก บล็อกคุณป๋าโด่ง กิจกรรมชาวเนชั่น เพื่อน้องที่ปลายด้ามขวาน ) เพื่อน ๆ หลายคนถามไถ่กันด้วยความเป็นห่วง เพราะหลาย ๆ โรงเรียนในพื้นที่จังหวัด ยะลา ปัตตานี และนราธิวาส ที่เราวางแผนจะเดินทางไปเยี่ยมเยือนนั้น เป็นพื้นที่สีแดงซึ่งเกิดเหตุความรุนแรงหลายต่อหลายครั้งในช่วง 4 ปีที่ผ่านมา

    ผมก็ได้แต่ยิ้ม... ที่ยิ้มไม่ใช่เพราะว่าชอบใจคำถาม หรือเก่งกาจกล้าหาญอะไรหรอกครับ แต่ยิ้มแบบใจดีสู้เสือเสียมากกว่า...

    ยิ้มเพราะว่าเราทั้ง 8 ชีวิตของชมรมเนชั่นอาสาพัฒนานั้น สมัครใจที่จะลงพื้นที่ไปทำโครงการให้กับบริษัท (หลายคนไม่ได้บอกทางบ้านว่าจะลงพื้นที่ลึกขนาดไหน กลัวโดนเบรกสนั่นกลางอากาศ) ในฐานะคนที่มีจิตสาธารณะ ถ้ามีโอกาสได้ทำงานพัฒนาคุณภาพทางการศึกษาให้กับเด็กนักเรียนในท้องถิ่นห่างไกลความเจริญแล้ว ย่อมยินดีเสมอ

     แต่ครั้งนี้ผิดไปจากทุกครั้ง เนื่องจากมีเรื่องความปลอดภัยเข้ามาเกี่ยวข้องเป็นมูลเหตุสำคัญ

    แถมก่อนออกเดินทางในวันจันทร์ที่ 17 กันยายน ยังเกิดเหตุการณ์เครื่องบินไถลออกนอกรันเวย์ที่ภูเก็ตเสียอีก เพื่อนฝูงจึงกระหน่ำโทร.เข้ามาหากันแบบไม่ยั้ง ก็ได้แต่บอกไปเบา ๆ ว่า ไปพรุ่งนี้โว๊ย เครื่องนกแอร์... โทร.มาทำไมวะ ยิ่งเสียว ๆ อยู่

    เสร็จสรรพหลังจากส่งมอบโครงการให้นายพระนาย สุวรรณรัฐ ผอ.ศอ.บต. ที่จ.ยะลาในวันรุ่งขึ้น กัน แล้ว คณะของเราก็เคลื่อนพลชนิดม้าเร็วเข้าไปยังโรงเรียนต่าง ๆ 4 แห่งในจ.ยะลาและปัตตานี ระหว่างทางต้องเปิดวิทยุสื่อสารเพื่อเช็คสถานการณ์กันตลอด

    บางจุดเมื่อเจ้าหน้าที่ศอ.บต. ประเมินดูแล้ว เห็นว่าอาจไปถึงและกลับค่ำพอดี เราก็ต้องยกเลิกแผนการกันไป

    เป็นประสบการณ์ชีวิตที่หาไม่ได้ง่าย ๆ จริง ๆ ครับ แม้จะมีความเสี่ยงอยู่บ้างก็ตาม แต่ถ้าไม่ได้ลงพื้นที่ ก็คงไม่มีโอกาสเห็นภาพความประทับใจที่เกิดขึ้น

    ที่โรงเรียนบ้านคลองหิน อ.โคกโพธิ์ จ.ปัตตานี เมื่อเราไปถึงนั้น ท่านผอ.โรงเรียนได้เล่าให้ฟังถึงเหตุต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น เช่น การวางระเบิดถนนบริเวณทางเข้าโรงเรียน การถูกลอบติดตามหลายครั้ง การเผาโรงเรียนซึ่งเดชะบุญไม่ได้ผล เพราะมีชาวบ้านเห็นเข้าเสียก่อน เลยช่วยกันดับไฟได้ทัน

     เราได้พบปะสนทนากับเด็กนักเรียนหลายคน ซึ่งจากคำบอกเล่านั้นไม่น่าเชื่อว่า ในรอบ 4 ปีที่ผ่านมาไม่มีคณะจากภาคเอกชน เดินทางมาเยือนโรงเรียนแห่งนี้เลย นับแต่เกิดเหตุลอบวางระเบิดถนนทางเข้าเมื่อปี 2547 จะมีก็แต่ทหารและเจ้าหน้าที่รัฐเท่านั้น

   น่าเศร้าใจที่ปัญหาของผู้ใหญ่ ส่งผลกระทบต่อคุณภาพทางการศึกษาของเด็ก ๆ ซึ่งก็ไม่ใช่อื่นไกล ลูกหลานไททั้งนั้น

    แม้จะอยู่ใต้สุดแดนสยาม แต่รอยยิ้มของเด็กที่นี่ก็ไม่ต่างไปจากเด็กในภาคอื่น ๆ ช่างบริสุทธิ์สดใส เห็นแล้วชื่นใจนัก

    ก่อนกลับออกมา เด็ก ๆ ได้มอบน้ำใจให้แก่แขกผู้มาเยือน ด้วยการแสดงลิเกฮูลูให้ชมกัน  เป็นน้ำใจที่รสชาติดีที่สุดในชีวิตของผมเลยทีเดียว

ลิเกฮูลู หรือ ดิเกฮูลู มาจากคำว่า ลิเก หรือดิเก และฮูลู

ท่านผู้รู้ได้กล่าวไว้ว่าลิเกหรือ ดิเกมาจากคำว่า ซี เกร์ หมายถึง การอ่านทำนองเสนาะ ส่วนคำว่าฮูลู แปลว่า ใต้หรือทิศใต้ รวมความแล้วหมายถึง การขับบทกลอนเป็นทำนองเสนาะจากทางใต้

      ลิเกฮูลู เป็นการละเล่นพื้นบ้านแถบจังหวัดชายแดนภาคใต้ที่ได้รับความนิยมมากของชาวไทยมุสลิม มักจะใช้แสดงในงานมาแกปูโละ งานสุหนัด งานเมาลิด งานฮารีรายอแล้ว คำว่า "ลิเก" หรือ "ดิเกร์" เป็นศัพท์เปอร์เซีย มีความหมาย ๒ ประการ คือ

    ๑. เพลงสวดสรรเสริญพระเจ้า ซึ่งเรียกการสวดดังกล่าวนี้ว่า "ดิเกร์เมาลิด"

   ๒. กลอนเพลงโต้ตอบ นิยมเล่นกันเป็นกลุ่มคณะ เรียกว่า "ลิเกฮูลู" บ้างก็ว่าได้รับแบบอย่างมาจากคนพื้นเมืองเผ่าซาไก เรียกว่า มโนห์ราคนซาไก บ้างก็ว่าเอาแบบอย่างการเล่นลำตัดของไทยผสมเข้าไปด้วย

     การตั้งวงคล้ายกับการตั้งวงลำตัดหรือเพลงฉ่อยของภาคกลาง คณะหนึ่งมีลูกคู่ประมาณ ๑๐ กว่าคน ผู้ร้องเพลงและขับร้องมีประจำคณะอย่างน้อย ๒ - ๓ คน และอาจมีนักร้องภายนอกวงมาสมทบร่วมสนุกอีกก็ได้ กล่าวคือ คนดูคนใดนึกสนุกอยากร่วมวงก็จะได้รับอนุญาตจากคณะลิเกคล้ายๆ กับการเล่นเพลงบอกภาคใต้ เวทีแสดงยกสูงไม่เกิน ๑ เมตร โล่งๆ ไม่มีม่านหรือฉาก ลูกคู่ขึ้นไปนั่งล้อมวงร้องรับและตบมือ โยกตัวเข้ากับจังหวะดนตรี

     ส่วนผู้ร้อง หรือผู้โต้กลอนจะลุกขึ้นยืนข้างๆ วงลูกคู่ ถ้ากรณีมีการประชันกันแต่ละคณะจะขึ้นนั่งบนเวทีด้วยกัน แต่ล้อมวงแยกกัน การแสดงก็ผลัดกันร้องทีละรอบ ทั้งรุกทั้งรับเป็นที่ครึกครื้นสบอารมณ์ผู้ชม

การแต่งกาย
     แต่เดิมผู้เล่นจะโพกหัว สวมเสื้อคอกลม นุ่งโสร่ง บางครั้งอาจเหน็บขวานทำนองไว้ข่มขวัญคู่ต่อสู้ ต่อมามีการแต่งกายแบบการเล่นสิละ แต่ไม่เหน็บกริชหรือถือกริช อาจเหน็บขวาน ในปัจจุบันมักแต่งกายแบบไทยมุสลิมทั่วไปหรือตามแบบสมัยนิยม

เครื่องดนตรี
     ประกอบด้วย รำมะนา(รือบานา) อย่างน้อย ๒ ใบ ฆ้อง ๑ วง และลูกแซ็ก ๑ - ๒ คู่ อาจมีขลุ่ยเป่าคลอขณะลูกคู่ร้อง และดนตรีบรรเลง ดนตรีจะหยุดเมื่อมีการร้องหรือขับ ทำนองเดียวกับการร้องลำตัดหรือเพลงฉ่อย ท่วงทำนองปัจจุบันมี ๓ จังหวะ คือ สโลว์ แมมโบสเลว์ และจังหวะนาฏศิลป์อินเดีย ซึ่งเนื้อร้องจังหวะใดก็ต้องใช้ร้องกับจังหวะนั้นๆ จะใช้ร้องต่างจังหวะกันไม่ได้

วิธีการเล่น
    วิธีการเล่น เริ่มแสดงดนตรีโหมโรงเพื่อเร้าอารมณ์คนดู สมัยก่อนมีการไหว้ครูในกรณีที่มีการประชันกันระหว่างหมู่บ้าน หรืออาจมีหมอผีของแต่ละฝ่ายปัดรังควานไล่ผีคู่ต่อสู้ก็มี ปัจจุบันสู้กันด้วยศิลปคารมอย่างเดียว เมื่อลูกคู่โหมโรงต้นเสียงจะออกมาร้องทีละคน เริ่มด้วยวัตถุประสงค์ของการแสดง หลังจากนั้นก็เริ่มเข้าสู่เรื่องราว อาจจะเป็นเหตุการณ์บ้านเมือง หรือความรักของหนุ่มสาว หรือเรื่องตลก ในกรณีที่มีการประชัน หรือบางครั้งก็เป็นเรื่องราวการกระทบกระแทก เสียดสีกัน หรือหยิบปัญหาต่าง ๆ มากล่าวเพื่อให้ผู้ชมชื่นชอบในคารมและปฏิภาณ

โอกาสและเวลาที่เล่น
    แต่เดิมนิยมแสดงในงานพิธีต่าง ๆ เช่น เข้าสุหนัต งานแต่งงาน (มาแกปูโล๊ะ) ปัจจุบันลิเกฮูลูยังแสดงในงานเทศกาลต่าง ๆ ร่วมกับมหรสพอื่น ๆ บางท้องที่ก็แสดงในงานพิธีสำคัญ เช่น พิธีถวายพระพรวันเฉลิมพระชนมพรรษา เป็นต้น

คุณค่า แนวคิด สาระ
    การแสดงลิเกฮูลูยังสามารถเผยแพร่รณรงค์ให้ประชาชนเข้าใจถึงภัยร้ายของยาเสพติด ยาบ้า ปัญหาโรคเอดส์ ความสะอาดและอื่นๆ ได้เป็นอย่างดี ได้ทั้งความรู้และความสนุกสนาน

ข้อมูล : หนังสือการแสดงพื้นบ้านในประเทศไทย โดย เรณู โกศินานนท์

หมายเหตุ : คุณภาพเสียงและภาพของคลิปวิดีโอชุดนี้ อาจจะไม่ดีมากนัก  เพราะถ่ายจากกล้องดิจิตัลครับ

............................................................................

...............................................................................