สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)

                             นับเป็น “ดอกผล” ของ “งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น” ซึ่งนอกจากจะคืนความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าอันเป็นแหล่งกำเนิดลำน้ำ “แม่ลายน้อย”  เกิดศูนย์เรียนรู้ด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของชุมชนแล้ว  ความภาคภูมิใจอีกประการของชาวบ้านปางจำปี คือสามารถรวบรวมผืนป่าที่เคยถูกยึดครองอย่างไม่ถูกต้องคืนให้แก่ธรรมชาติ เพื่อผลประโยชน์ของส่วนรวมและลูกหลาน  ถือเป็นมิติใหม่ของการพัฒนาชุมชนได้อย่างยั่งยืนกว่าจะถึงวันนี้ วันที่ชาวบ้านรวบรวมที่ทำกินคืนให้กับส่วนร่วมนั้น

                            สวัสดิ์  ขัติยะ  หัวหน้าโครงการวิจัย การมีส่วนร่วมของชุมชนในการอนุรักษ์และฟื้นฟูลำน้ำ แม่ลายน้อย เพื่อพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนพึ่งตนเองบ้านปางจำปีและบ้านป๊อก ตำบลห้วยแก้ว กิ่งอำเภอแม่ออน จังหวัดเชียงใหม่  โดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) สำนักงานภาค ให้สัมภาษณ์ว่า ในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา บ้านปางจำปี และบ้านป๊อก มีปัญหานายทุนนอกพื้นที่เข้ามาซื้อที่ดิน และขยายพื้นที่เข้าไปในเขตป่า เช่นเดียวกับชาวบ้านบางรายเมื่อขายที่ทำกินไปแล้ว ก็รุกป่าหาพื้นที่ทำกินใหม่ ทำให้ความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรลดลงไปเรื่อย ๆ  ลำน้ำแม่ลายน้อย ที่เคยหล่อเลี้ยงชุมชนก็แห้งขอด ชาวบ้านไม่สามารถหาปลา และอาหารป่ามาดำรงชีพได้....เมื่อลำน้ำเหือดแห้ง คนเดือดร้อนก็ไม่ใช่ใครที่ไหน ก็เป็นชาวบ้านที่อาศัยอยู่ 2 ฝั่งล้ำน้ำ ทั้งที่อาศัยอยู่ต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ   

“นอกจากนี้พฤติกรรมบุกรุกผืนป่าแล้ว การที่คนในท้องถิ่นหลายรายยึดอาชีพล่าสัตว์ ตัดไม้ขาย  ติดอบายมุข ขาดความสามัคคีในหมู่บ้าน ล้วนเป็นสาเหตุให้การพัฒนาชุมชนในทุกๆ ด้านไม่คืบหน้า สภาพเศรษฐกิจแต่ละครัวเรือนย่ำแย่ เมื่อสภาพแวดล้อมและชีวิตความเป็นอยู่วิกฤติมากขึ้น  จึงเริ่มหวาดวิตกว่าในอนาคตลูกหลานจะอยู่อย่างไร แม้ว่าหลายปีที่ผ่านมาชาวบ้านพยายามหาทางแก้ไขปัญหามาโดยตลอด จนกระทั่งปี พ.ศ.2547 มีโอกาสไปร่วมฟังแนวคิดงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นที่จัดโดย สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) สำนักงานภาค จึงคิดนำแนวคิดดังกล่าวมาใช้ในการแก้ไขปัญหาการจัดการลำน้ำแม่ลายน้อย...จึงชวนชาวบ้านมาช่วยกันทำ เพื่อหาแนวทางในการดูแลรักษาร่วมกัน” นี่คือจุดเริ่มต้นของการแก้ไขปัญหาที่ สวัสดิ์  ขัติยะ  เล่าถึงความเป็นมา

                        “มีการประชุมหารือกันเพื่อหาทางออกหลายครั้ง จนได้ข้อสรุปว่าควรสำรวจพื้นที่ทำกินในชุมชน ว่ามีที่ดินทั้งหมดกี่ราย กี่แปลง เป็นของเก่าเท่าไหร่ และบุกรุกใหม่แค่ไหน โดยถ้าพบว่าเป็นที่ดินที่ทำกินสืบทอดกันมาหลายสิบปี ก็จะให้เจ้าของทำกินต่อไป แต่ถ้าเป็นที่ดินบุกรุกใหม่ ต้องคืนให้แก่รัฐหรือสาธารณะ เพื่อให้ธรรมชาติฟื้นตัว และเกิดความสมดุลอีกครั้ง” นายสวัสดิ์ กล่าว

                           สำหรับวิธีการที่นำมาใช้ คือการเลือกตัวแทนชาวบ้าน 5 คน ร่วมกับคณะกรรมการหมู่บ้าน 12 คน และขอความร่วมมือจากเจ้าหน้าที่อุทยานแห่งชาติแม่ตะไคร้ (ทหาร) ให้มาสำรวจดูแลร่วมกัน โดยใช้เงินกองกลางของหมู่บ้านเป็นค่าอาหารให้แก่คณะทำงานสำรวจ และใช้เวลาทำงานเกือบ 1 เดือนเต็ม พบการบุกรุกหลายพื้นที่ บางแห่งไม่ถึง 1 ไร่ บางแห่งก็กว่า 100 ไร่ 

                         “สำรวจรายแรก ก็พบการบุกรุกแล้ว ทางคณะกรรมการร่วมทั้ง 3 ฝ่าย จึงขอคืน ซึ่งในเบื้องต้นเจ้าของไม่ยอม อ้างว่าลงทุนลงแรงไปมากแล้ว ขอเก็บเกี่ยวผลประโยชน์ก่อน แต่เมื่อคณะกรรมการไม่อนุมัติ โดยให้เหตุผลว่าถ้าปล่อยรายนี้ใช้ประโยชน์ในที่ดินบุกรุกต่อไป รายอื่นก็จะไม่ยอมคืนพื้นที่ให้รัฐเช่นกัน ผู้บุกรุกจึงตกลงใจยินยอมในที่สุด และยังเข้าร่วมกับคณะกรรมการในการตรวจสอบที่ดินรายอื่น ๆ เพื่อให้การยึดคืนที่ดินถูกบุกรุกเป็นไปอย่างยุติธรรม กระทั่งสามารถยึดคืนที่ดินทั้งหมดกว่า 500 ไร่”   หัวหน้าโครงการการมีส่วนร่วมของชุมชนในการอนุรักษ์และฟื้นฟูลำน้ำแม่ลายน้อยฯ กล่าวและว่า

                          การทำวิจัยท้องถิ่น ทำให้ชาวบ้านเกิดการเรียนรู้ และตะหนักถึงความสำคัญของวิถีชุมชน รวมถึงทรัพยากรธรรมชาติ จึงเกิดหน่วยงาน องค์กรในชุมชน และมีการจัดการที่เป็นรูปธรรม จน “คน”ในพื้นที่เกิดสำนึก ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมทำลายล้างมาสู่แนวทางที่สร้างสรรค์ สามารถยกระดับขึ้นเป็นหมู่บ้านต้นแบบชุมชนพึ่งตนเอง มีคนภายนอกหลั่งไหลเข้ามาดูงานเรื่อยๆ เศรษฐกิจในท้องถิ่นก็กระเตื้องขึ้น

และในช่วง 4-5 เดือนที่ผ่านมา ชาวบ้านยังได้ประสานไปยังศูนย์ศึกษาและพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ เพื่อขอกล้าพันธุ์ของต้นไม้ 20

ชนิด มากกว่า 2,000 ต้น มาปลูกในพื้นที่ที่ยึดคืนได้ เช่น ต้นเสี้ยว, ประดู่, กระท้อน, เต่าร้าง และพืชสมุนไพร โดยมีเป้าหมายจะปลูกต้นไม้ในป่าเพิ่มทุกปี เพื่อให้เกิดความชุ่มชื้น และอุดมสมบูรณ์  ซึ่งจะส่งผลถึงวิถีความเป็นอยู่ที่พอเพียง และยั่งยืนตลอดไป

ความพยายามฟื้นฟู และอนุรักษ์ลำน้ำแม่ลายน้อย นอกจากจะเห็นผลในเชิงรูปธรรมคือการคืนแผ่นดินให้ป่า ข้อมูลของชุมชนที่ร่วมกันเก็บรวบรวมการกระบวนการวิจัย ยังได้ก่อให้เกิดความรู้และการเรียนรู้ในเรื่องของการจัดการน้ำ โดยชุมชนได้ร่วมกันพัฒนาให้เป็นแหล่งเรียนรู้  หรือ “ศูนย์การเรียนรู้ของชุมชน” เพื่อต้องการให้ ความรู้ ภูมิปัญญาที่บรรพบุรุษได้สั่งสมมาถ่ายทอดไปยังคนรุ่นต่อ ๆ ไป

                                                                ////////////////////////////////

สอบถามข้อมูลหรือต้องการภาพประกอบเพิ่มเติมติดต่อ 0-2270 – 1350 - 4 ต่อ 0