พิธีสารเกียวโต (Kyoto Protocol)

ในการประชุม Earth summit ที่กรุงริโอ เดอจาไนโร เมื่อปี 2535 ได้เริ่มมีการหยิบยกปัญหาเรื่องการเปลี่ยนแปลงของสภาพบรรยากาศโลกขึ้นมาพิจารณา จนนำไปสู่ข้อตกลงร่วมในการลดปริมาณก๊าซเรือนกระจก (Greenhouse gases) และได้บันทึกข้อตกลงร่วมลงใน United Nations Framework Convention for Climate Change (UNFCCC) และพิธีสารเกียวโตซึ่งเซ็นต์กันครั้งแรกที่กรุงเกียวโตในปี 2540 มีรอบการประเมินคราวละ 5 ปี รอบการประเมินล่าสุด คือ ปี พ.ศ. 2551-2555 นับจนถึงเดือนธันวาคม 2549 ได้มีประเทศต่างๆทั่วโลกยินยอมลงนามเห็นชอบกับพิธีสารเกียวโตนี้แล้ว 169 ประเทศ

ใจความสำคัญของพิธีสาร เป็นเรื่องข้อตกลงที่แต่ละประเทศสัญญาว่าจะลดปริมาณ แก๊ซเรือนกระจกที่ให้ความสำคัญในขั้นแรก 6 ตัว ได้แก่ คาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) มีเธน (CH₄) ไนตรัสออกไซด์ (N₂O) ไฮโดรฟลูออโรคาร์บอนด์ (HFCs) เปอร์ฟลูออโรคาร์บอนด์ (PFCs) และ ซัลเฟอร์เฮกสะฟลูออไรด์ (SF₆) โดยได้แบ่งประเทศทั่วโลกของเป็น 2 ประเภท คือ ประเทศที่พัฒนาแล้ว ซึ่งระบุไว้ในภาคผนวก และประเทศกำลังพัฒนา ได้แก่ประเทศอื่นๆที่ไม่อยู่ในภาคผนวก ประเทศในภาคผนวกทั้งหมดต้องให้พันธะสัญญาที่จะลดปริมาณการปล่อยแก๊สเรือนกระจกเฉลี่ยในรอบ 5 ปี จาก 2551 – 2555 ลงไม่น้อยกว่า 5% ของปริมาณเมื่อปี 2543 (ค.ศ. 2000) โดยแต่ละประเทศให้ตัวเลขเป้าหมายไว้แตกต่างกัน เช่น กลุ่ม 8% ได้แก่ สวิสเซอร์แลนด์และประเทศส่วนใหญ่ในยุโรปกลางและตะวันออก รวมทั้งอียู กลุ่ม 7% ได้แก่ สหรัฐฯ 6% ได้แก่ คานาดา ฮังการี ญี่ปุ่น และ โปแลนด์ ในขณะที่ รัสเซีย นิวซีแลนด์ และ ยูเครน บอกจะทรงปริมาณไว้ ไม่รับปากจะลดแต่รับปากจะไม่เพิ่ม นอร์เวย์บอกจะเพิ่ม 1% ออสเตรเลียเพิ่ม 8% และ ไอซ์แลนด์ (Iceland) เพิ่ม 10% ส่วนประเทศที่กำลังพัฒนายังไม่มีความจำเป็นต้องให้พันธะในกรณีนี้ มีรายละเอียดปลีกย่อยในเรื่องปีที่ใช้เทียบของแก๊สแต่ละตัว การแปลงค่าเทียบเท่า สรุปให้เข้าใจง่ายๆว่า ตัวเลขเปอร์เซ็นต์ให้อิงถึงแก๊ส คาร์บอนด์ด์ออกไซด์ หน่วยเป็น เมตริกตัน โดยแปลงค่าแก๊สตัวอื่นเป็นค่าเทียบเท่าแก๊สตัวนี้ ประเทศที่ไม่สามารถทำได้ตามเป้าหมายที่ให้ไว้จะมีมาตรการลงโทษ

ข้อน่าสังเกตและควรเฝ้าติดตามดูกันต่อไป

• บางประเทศในกลุ่มภาคผนวกยังอ้ำๆอึ้งๆ โดยเฉพาะ ออสเตรเลีย และ สหรัฐฯ
• ตัวเลข 5% อาจดูน้อย แต่ความจริงสำหรับบางประเทศแล้ว หมายถึงต้องลดปริมาณลงจากปีปัจจุบันถึง 15% เนื่องจากแม้จะเริ่มคุยกันมาตั้งแต่ปี 2535 แต่ที่ผ่านมาส่วนใหญ่กลับมีตัวเลขปริมาณการปล่อยแก๊สเพิ่มขึ้นทั้งสิ้น
• นับถึงปี 2547 เยอรมันเป็นประเทศที่มีตัวเลขการลดปริมาณการปล่อยแก๊สมากที่สุด คือลดลงจากปี 2533 ถึง 17% รองมาเป็นอังกฤษลดลง 14% กลุ่มอียูสิบห้า และฝรั่งเศสลดลง 0.8% นอกนั้นล้วนสูงขึ้นทั้งนั้น เช่น สหรัฐฯสูงขึ้น 16% ออสเตรเลียสูงขึ้น 25% สเปนสูงขึ้น 49%
• มีประเทศนอกกลุ่มภาคผนวกซึ่งไม่ต้องมีพันธะในการลดตัวเลขฯนี้ที่ควรจับตามองอยู่ 2 ประเทศ คือ จีน และ อินเดีย ทั้งสองประเทศแข่งขันเพิ่มปริมาณการปล่อยแก๊ศอย่างน่าตกใจ จีนมีตัวเลขเพิ่มจากปี 2533 ถึงปี 2547 47% ส่วนอินเดียเพิ่มขึ้น 55% โดยเฉพาะจีนมีการสร้างโรงงานที่ใช้พลังงานถ่านหินเฉลี่ยแล้วสัปดาห์ละ 1 โรง (เหมือนไทยเราเพิ่มสาขาร้านสะดวกซื้อ อย่างไรอย่างนั้น) คาดว่าจะเป็นประเทศที่ปล่อยแก๊สฯสูงสุดในอีกไม่นานนี้
• ฝรั่งเศสเลิกใช้ถ่านหินโดยสิ้นเชิง ปัจจุบันโรงไฟฟ้าในฝรั่งเศสใช้พลังงานนิวเคลียร์ถึง 80% ส่งผลให้ฝรั่งเศสเป็นประเทศเดียวในกลุ่มประเทศอุตสาหกรรมที่มีอากาศสะอาดที่สุด และราคาค่าไฟต่ำที่สุด แต่รายงานไม่แจ้งว่าชาวฝรั่งเศสนอนหลับสบายทุกค่ำคืนหรือไม่ หรือต้องนอนผวากันทุกคืน
• ในพิธีสารนี้ ยังมีระเบียบวิธีที่เรียกว่าเป็นกลไก (mechanism) อยู่อีก 3 ตัว คือ CDM JI และ IET ซึ่งมีรายละเอียดที่น่าจับตาอย่างใกล้ชิด เพราะมีโอกาสที่จะทำให้เจตนารมณ์ของพิธีสารแปรเปลี่ยนไปได้ในการปฏิบัติ บางสิ่งในกลไกทั้ง 3 นี้มีลักษณะของวาระซ่อนเร้นแฝงอยู่

การเกิดขึ้นของพิธีสารนี้เป็นเรื่องน่ายินดีสำหรับโลก แต่ในความเป็นจริงจะส่งผลดีได้หรือไม่อยู่ที่การปฏิบัติ และอยู่ที่ความจริงใจของเหล่าประเทศอุตสาหกรรมทั้งหลาย ดังพิธีสารมอนทรีออลว่าด้วยเรื่องการลดลงของโอโซนในชั้นบรรยากาศที่ดำเนินมาก่อนหน้าเป็นสิบปี ผลที่ได้รับในปัจจุบันก็ยังแทบไม่มีนัยสำคัญ โดยเฉพาะกลไก 3 ตัวในพิธีสารเกียวโตนี้ ซึ่งจะกล่าวถึงในตอนต่อไป อาจทำให้เจตนารมณ์ที่ดีของพิธีสารนี้สูญสิ้นคุณค่าไปโดยสิ้นเชิง