หัวข้อวิทยานิพนธ์                         การเมืองเรื่อง ‘สัญชาติไทย’: ‘ความคลุมเครือของพรมแดน

                                                แห่งรัฐและ พรมแดนแห่งสิทธิมนุษยชน’ กรณีปัญหาสัญชาติ

                                                ของชาว อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่

Politics on ‘Thai Nationality’: The Controversies across

State and Human Rights Boundaries (the case study of

                                                Mae-Ai villagers, Chiang Mai Province)

ชื่อผู้เขียน                                   นายเอกชัย          ปิ่นแก้ว

                                                (Mr. Ekachai   Pinkaew)

แผนกวิชา/คณะ                            คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

อาจารย์ที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์           ศาสตราจารย์ ดร.เสมอชัย   พูลสุวรรณ

ปีการศึกษา                                 2548

บทคัดย่อ

                 การออกประกาศเพิกถอนรายการบุคคลของชาว อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ 1,243 คน ตั้งแต่วันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2545 โดยเหตุผลการทุจริตในการออกบัตร และหลักฐานการถือบัตรประจำตัว “ผู้พลัดถิ่นสัญชาติพม่า” ส่งผลให้ชาวบ้านกลุ่มดังกล่าวสูญเสียความมั่นคงในการดำเนินชีวิต  ในขณะที่หลายๆ ฝ่ายต่างก็พยายามค้นหาแนวทางในการแก้ไขปัญหาเพื่อให้ยุติการละเมิดสิทธิมนุษยชน  การศึกษานี้เป็นหนึ่งในกระบวนการเรียนรู้ที่ดำเนินการพร้อมกับกระบวนการดังกล่าวมาตลอดระยะ 3 ปี โดยมีวัตถุประสงค์ เพื่อ (1)ทำความเข้าใจบริบท เงื่อนไข กระบวนการ และเหตุผลที่มาของการกำหนดรายการสถานะบุคคลของชาวแม่อาย และ(2)ทำความเข้าใจปฏิบัติการทางอำนาจของความรู้เกี่ยวกับ “รัฐชาติ และความเป็นพลเมืองของรัฐ ผ่านสัญชาติ และสถานะบุคคล” ในบริบทของกฎหมาย นโยบาย ระเบียบ ปฏิบัติ กับชุดความรู้ “สิทธิมนุษยชน” ของบุคคลในการดำรงชีวิตตามแนวคิดทฤษฎีของมานุษยวิทยาและวัฒนธรรมการเมืองตามบริบทของสังคมไทย

                 ผลการศึกษาพบว่า กลุ่มคนที่อพยพย้ายถิ่นมาตั้งถิ่นฐานในพื้นที่ลุ่มน้ำกกตอนบน
ตั้งแต่บ้านท่าตอนในฝั่งประเทศไทยไปจนถึงบ้านน้ำยอน(สบยอน)ในฝั่งประเทศพม่า ตั้งแต่ก่อนปี 2400 ประกอบไปด้วยชนกลุ่มต่างๆ ที่แตกต่าง หลากหลาย อยู่ร่วมกัน ได้แก่ ไทใหญ่ ไท-ยวน จีนฮ่อ ไทลื้อ ลาว และลาหู่  ทำให้เกิด“สังคมพหุลักษณ์” ที่แสดงออกผ่านประเพณี พิธีกรรม วิถีชีวิตและความเป็นอยู่ที่สัมพันธ์กันแบบ “หลากหลาย ผสมกลมกลืน และผูกพัน” กับ “รัฐไทย” ในฐานะ “ประชากรของรัฐ” มีความทรงจำต่อสถาบันชาติ ศาสนา และพระมหากษัตริย์จากการขัดเกลาทางสังคมต่างๆ

ความพยายามในการแก้ไขปัญหาสัญชาติไทยของชาวแม่อายที่ผ่านมา ทำให้เห็นว่า (1) ระเบียบของทางราชการและกฎหมายบางฉบับ อาจจะเป็นอุปสรรคและไม่เอื้ออำนวยต่อการนำแผนนโยบายปรับใช้สู่การปฏิบัติ เพราะด้วยสภาพความซับซ้อนของประเด็นปัญหา และลักษณะพื้นที่ชายแดน (2) อำนาจวินิจฉัยสั่งการตามกฎหมายที่มีอยู่อาจมีข้อจำกัดหรือใช้การมองผ่านมายาคติและอำนาจตามโครงสร้างระบบของผู้ปฏิบัติงาน(law enforcers) ทำให้ตีความกฎหมายไม่ชัดเจน การสื่อสาร สร้างความรู้/ความเข้าใจต่อข้อเท็จจริงของชุมชนท้องถิ่นบนฐานของอคติและความเป็นอื่นทำให้เกิดการละเลย เพิกเฉยไม่สนใจศึกษา ทำความเข้าใจต่อลักษณะเฉพาะ และความสลับซับซ้อนของพื้นที่ชายแดน  ซึ่งนานวันก็ยิ่งกระทบต่อสิทธิขั้นพื้นฐานของชาวแม่อาย

ข้อเสนอเพื่อการแก้ไขปัญหาที่ชัดเจน และส่งผลกระทบต่อสิทธิขั้นพื้นฐานของชาว
แม่อายที่เป็นพลเมืองไทยน้อยที่สุด คือ การนำรายชื่อชาวบ้านทั้งหมดกลับสู่ทะเบียนบ้านกลางก่อน เพื่อคืนสิทธิความเป็นคนไทยให้ จากนั้นจึงตั้งคณะกรรมการจากหลายฝ่ายเพื่อตรวจพิสูจน์ และแยกแยะให้ชัดเจน   ส่วนในระยะยาว แนวคิดในการจัดการความเป็นพลเมืองชายแดน ไม่ควรพิจารณาในลักษณะความแตกต่างแบบคู่ตรงข้ามเพื่อแยกลักษณะของพลเมืองแบบ “เป็นไทย” หรือ “ไม่เป็นไทย” จากลักษณะที่ “กำหนดมาแล้วอย่างตายตัวทางกฎหมายความเป็นพลเมืองไทย” เท่านั้น อันจะทำให้เกิดวิธีปฏิบัติแบบเหมารวม    แต่ต้องศึกษาและทำความเข้าใจความจริงรอบด้าน เพื่อให้เข้าใจวิถีชีวิตคนชายแดน ส่วนมาตรการทางเลือกเพื่อให้เกิดการแก้ไขปัญหาคนไร้สัญชาติที่เคารพต่อศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และทำให้เข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐานในการดำรงชีวิตได้ คือ (1) การจัดหาสถานะชั่วคราวที่มีสิทธิ หรือศักยภาพในการจัดการชีวิตของตนเองได้(proper document)  (2) การสร้างแนวทางกลไกการเข้าสู่ “สัญชาติไทย” ที่ชัดเจน เป็นรูปธรรมการปฏิบัติจากยุทธศาสตร์แก้ปัญหาคนไร้สัญชาติ  และ (3) การส่งเสริมกระบวนการมีส่วนร่วมของภาคประชาสังคม เชื่อมโยงเครือข่ายกับกลุ่มคนไร้สัญชาติ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างความเข้มแข็งให้การเมืองภาคประชาชน เพื่อใช้ในการพัฒนากระบวนการของการเมืองเรื่องสัญชาติ

ABSTRACT

The judgment issued by The Mae-Ai district office on February 5,2002 to withdraw the Thai citizenship of 1,243 villagers living along side the Thailand-Burma border has pushed them to the nationality status of displaced Burmese. This phenomenon has raised various issues concerning the violation of human rights by the Thai State, and triggered the learning process among cooperative working agencies to solve this problem both at the philosophical and technical levels; this thesis, based on a 3 years fieldwork, attempted to be a part of this constructive process.

Local residents in the geographic area of interest, which is a part of Upper-Kok River Valley, comprises multi-ethnic groups, i.e. Shan, Yuan(Northern Thai), Yunnan Chinese, Lue ,Laos and Lahu. Although, each group has its own history of settlement in the area, some may dated back far beyond the emergence of the present Thai State, these groups have formed a complex social network among themselves with their cultures interwoven. They have also possessed the consciousness of “being Thai” in the political domain of Thai citizenship.

The research proposed that various attempts, especially from the government part, to manage this problem since it was triggered have been trapped by the philosophical inadequacy of the Thai civil law and the inappropriateness of applying the law at a practical level, both leading to the consequence of obvious violation of human rights.

To solve the problem at a technical level, the research suggested the reissuing of the Thai citizenship to all accused subjects as the first step of official actions, and the second step by forming a fair committee comprising representatives of various relevant agencies to appropriately resolve the nationality of subjects within the frame of Thai law. At a philosophical level, the research suggested the reconsideration by various components of the Thai society, both governmental and non-governmental, concerning the complex cultural dimensions of “being Thai” aside from the strict political sense, especially within the moral and human rights frames.