ดึกสงัดของค่ำคืนวันหนึ่ง ท่ามกลางบรรยากาศอันหนาวเหน็บของต้นฤดูหนาวกลางหุบเขาภูภาแดงเชื่อมต่อภูโค้งที่มีภูภาเพเป็นร่องน้ำคั่นกลางแบ่งภูทั้งสองออกจากการเชื่อมต่อกัน  ร่องน้ำนั้นเรียกว่า “ช่องสามหมอ”  มีหมู่บ้านหนึ่งที่แทรกตัวอยู่ในเงามืดของขุนเขา ทั้งหมู่บ้านมืดมิดเนื่องจากอยู่ในเวลาอันควรผักผ่อนจากความเหนื่อยล้าเมื่อฤดูเก็บเกี่ยวเวียนมาถึง  แต่ยังมีอยู่ครอบครัวหนึ่งที่มีคนพลุกพล่านไม่หลับนอนเพราะกำลังจัดเตรียมงานศพให้แก่ผู้ล่วงลับ แถวอีสานบ้านผมเรียกบ้านงานที่มีคนตายว่า “บ้านงันเฮือนดี” บ้านที่มีคนเกิดเรียก “งันกรรม” เรียกค่อนข้างสลับกันผมเองก็ไม่ทราบที่ไปที่มาของการเรียกขานอย่างนั้น   

บุญหลายเจ้าภาพของงานเป็นลูกชายโทนคนเดียวของครอบครัวได้หารือญาติมิตรแล้วตกลงกันว่าจะเอาศพของพ่อไว้คืนเดียว เนื่องจากภรรยาของเขาท้องแก่กำลังจะคลอดอยู่ที่โรงพยาบาล  ข้าวในนาก็แห้งขอบจนเมล็ดใกล้ร่วง  ส่วนแม่นั้นเสียไปนานแล้ว  หลายสิ่งหลายอย่างช่างทับถมประดังปนเปเข้าอยู่ในช่วงเวลาเดียวกันซะจริง   จะมองไปทางไหนก็ดูเหมือนว่ามีแต่สิ่งที่จำเป็นต้องทำอย่างเร่งด่วน   ด้วยที่ว่าบุญหลายไม่มีพี่ไม่มีน้องจึงอาศัยญาติๆและบ้านใกล้เรือนเคียงช่วยดูแลงานศพและภรรยาที่กำลังจะคลอดลูกคนแรกอยู่ที่โรงพยาบาล   คืนวันเตรียมงานชาวบ้านต่างก็มาช่วยกันอย่างเต็มที่  นี่คือสังคมที่น่ารักของคนชนบทที่อยู่ด้วยกันแบบ เอื้ออาทร ไม่ทอดทิ้งกันโดยเฉพาะเวลาเจ็บไข้ได้ป่วยหรือเวลาตาย ซึ่งหาดูยากในสังคมเมือง

เมื่อศพยังอยู่บนบ้านจะมีญาติมิตรมาอยู่เป็นเพื่อนเจ้าภาพจนดึกดื่นหรือไม่ก็นอนค้างที่บ้านงานจนสว่าง  โดยจะหากิจกรรมการละเล่นต่างๆมาเล่นกันเพื่อคลายความเหงา  แต่ในปัจจุบันสิ่งต่างๆเหล่านั้นได้เลือนหายเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลาและวัฒนธรรมใหม่ที่โหมกระหน่ำอย่างรุนแรงยากที่จะหยุดยั้ง  สิ่งหนึ่งที่ได้แทรกเข้ามาแทนที่ในงานศพในยามค่ำคืนก็คือการพนัน  เจ้าหน้าที่ตำรวจส่วนมากก็ไม่ค่อยจะเคร่งครัดเอาจริงเอาจังกับกรณีที่เป็นงานศพมากนัก  เพราะถือเป็นการช่วยกันอยู่เป็นเพื่อนเจ้าภาพ  บางทีเจ้าภาพก็ให้ขอทางเจ้าหน้าที่ให้ทำเป็นเอาหูไปนาเอาตาไปไร่เสีย โดยมีสินน้ำใจ(สินบน)เล็กๆน้อยๆ    ถ้าเป็นเจ้าหน้าที่ที่อยู่ในพื้นเพเดียวกันจะเข้าใจในวัฒนธรรมเหล่านี้ดี แต่ก็ปรามไว้ให้แค่สนุกสนานเท่านั้น  

บ้านของบุญหลายคืนนี้ก็เช่นกัน  มีการเปิดวงไฮโลอยู่หนึ่งวง  เล่นกันตาละบาทสองบาท  เพื่อสนุกสนานไม่จริงจังเท่าไหร่  ค่ำคืนนั้นเจ้าภาพทั้งดีใจที่จะได้ลูกคนแรก ทั้งเสียใจที่พ่อต้องตาย เลยฟาดเหล้าขาวสี่สิบดรีกรี ไปพอมึนๆ ปากหนาหน้าแดงพอสมควร  หลังจากเจรจาวางแผนงานสำหรับวันรุ่งขึ้นเสร็จเรียบร้อย  บุญหลายได้เดินจะเดินลงมาเข้าห้องน้ำที่อยู่ชั้นล่างใต้ถุนบ้าน   พอดี เดินผ่านวงไฮโลวงนั้นเข้า  ชักเกิดอารมณ์มันก็เลยชะโงกหน้าไปมองว่าจะร่วมวงด้วยสักตา  ขณะกำลังนั่งยองๆมือล้วงควักตังในประเป๋า  บังเอิญไม่รู้กรรมหรือเวรอันใดของบุญหลาย  ตำรวจผ่านมาพอดีเลยโดนรวบไปโรงพักทั้งวงรวมทั้งเจ้าภาพ  พร้อมหลักฐานเหรียญบาทหนึ่งกำมือพร้อมกระติบถ้วยไฮโลและที่ขาดไม่ได้คือเสื่อที่ใช้สำหรับปูแทงเพราะถ้าไม่มีเสื่อไฮโลจะเล่นไม่ได้ พอขึ้นศาลนักพนันจะอ้างเอาตัวรอดได้  

ทันทีที่วงแตกงานก็ปั่นป่วนไปโดยทันที  เพราะไม่มีเจ้าภาพจะทำอะไรก็ทำไม่ได้  คนหนึ่งก็อยู่โรงพัก อีกคนก็อยู่โรงพยาบาล  ศพที่อยู่บนบ้านจะเอาไปวัดพรุ่งนี้จะทำยังไง  วัวที่สั่งไว้เพื่อเตรียมมาล้มเลี้ยงแขกในงานที่กำลังเตรียมค้อนทุบหัวก็ต้องหยุดไว้ก่อน เอาละซิ  งานนี้ยุ่งแล้ว  เดือดร้อนกำนันประจำตำบลที่กำลังนอนกอดภรรยาอย่างมีความสุข  ต้องแหกขี้ตาตื่นฝ่าอากาศอันหนาวเหน็บไปประกันตัวเจ้าภาพที่สถานีตำรวจที่อำเภอก็ไกลโขพอสมควร  ด้วยกำนันเป็นคนคุ้นเคยกับผู้กำกับและสารวัตรทุกคนในโรงพักจึงไม่ได้เตรียมพร้อมเพราะปกติกำนันจะยื่นเฉพาะบัตรประจำตัวแล้วก็สามารถพาออกมาได้เลย  แต่ปรากฏว่าวันนั้นสารวัตรเวรดัน(เสือก)ย้ายมาใหม่จากไหนก็ไม่รู้พูดภาษากรุงเทพฯ(ภาคกลาง) ฟังภาษาอีสานก็ไม่ค่อยรู้เรื่อง และอาจเป็นเพราะว่ายังไม่คุ้นเคยกับวัฒนธรรมท้องถิ่น 

เมื่อคุยกันไม่รู้เรื่องมันไม่ง่ายอย่างที่เคยซะแล้ว  ต้องหาเอกสารหลักฐานอื่นๆมาประกอบให้ครบไม่อย่างนั้นสารวัตรไม่ให้ประกัน     กำนันต้องฝ่าความหนาวกลับมาที่บ้านอีกครั้งเพื่อมาหลักฐานค้ำประกันไปให้ครบ..   โอ้ยตายแล้ว…...จะสว่างแล้วด้วย   แม่ครัวก็ได้แต่หั่นผักรอคอยเนื้อทำอาหาร ซึ่งตอนนี้เนื้อที่ว่ามันก็ยืนกระดิกหาง ทำตาปริบๆ อยู่ใต้ถุนบ้าน คงจะมีมันตัวเดียวเท่านั้นที่โชคดีที่สุดในงานนี้  อีกไม่กี่เพลาแขกเหรื่อก็จะมา อาหารจะถวายเพลพระก็ยังไม่มี  ญาติๆทางบ้านต่างใจจดใจจ่อ   กว่าจะประกันตัวเจ้าภาพออกมาได้ใช้เวลาไปสี่ชั่วโมงกว่าๆก็เป็นเวลาสว่างพอดี   พอประกันตัวออกมาได้  บุญหลาย(ไม่จริง)เลยแวะตลาดที่อำเภอได้เนื้อวัวกับเนื้อหมูมาอย่างสิบกิโลพอเป็นอาหารเลี้ยงพระกับเลี้ยงแขกที่จะมางาน วัวตัวที่เตรียมมาทำอาหาร (บุญหลายตัวจริง) ก็เลยรอด  งานก็เลยดำเนินต่อไปได้อย่างทุลักทุเล  สงสัยงานนี้เจ้าภาพต้องจดจำไปอีกนาน