หากถามผมว่าประทับใจอะไรมากที่สุดในการเดินทางไปเขมรครั้งนี้ ผมขอตอบว่า บันทายสรีครับ ทำไมไม่เป็นนครวัดหรือนครธมที่กำลังจะหลุดอันดับ 7 สิ่งมหัศจรรย์ของโลก หรือปราสาทอื่นๆอีกมากมายที่สูงตระหง่าเทียมฟ้า ผมมีเหตุผลครับ

     ความจริงนครวัดและนครธมนั้น จะดูอย่างไรก็ยิ่งใหญ่อยู่แล้ว ดูในรูปก่อนไป หรือดูกับตาตัวเองเมื่อไปถึง ก็สัมผัสได้ถึงความยิ่งใหญ่และมหัศจรรย์โดยที่ฝรั่งตาน้ำข้าวไม่ต้องมาจัดอันดับ เราก็รู้ แต่ที่ผมทึ่งในปราสาทบันทายสรีคงเป็น ความงดงามที่ยิ่งใหญ่ทางศิลปะที่แฝงอยู่ในร่างเล็กๆบอบบางน่าทะนุถนอมเฉกเช่นสตรีเพศ ครับ รูปสลักที่บันทายสรีนี่ ผมว่าสวยที่สุดเท่าที่ผมเคยเห็นมาในปราสาทขอมเห็นจะไม่เกินเลยนัก

     บันทายสรีเป็นปราสาทหลังเล็กๆ สร้างก่อนกบาลสะเปียนที่ผมเพิ่งไปชมมาสักประมาณร้อยปีเห็นจะได้ และแน่นอนว่าสร้างก่อนนครวัดและนครธม รูปแบบศิลปะของบันทายสรีโดดเด่นจนต้องจัดอยู่ในรูปแบบของตนเอง คือ ศิลปแบบบันทายสรี ถ้าเปรียบกับศิลปินที่สร้างสมัยนี้คงประมาณศิลปแบบวัดร่องขุ่นที่ไม่มีใครเหมือนและไม่เหมือนใคร

     - ทางเดินเข้าไปสู่บันทายสรีจากโคปุระชั้นนอกสุด 

     จากกบาลสะเปียนมาที่ปราสาทบันทายสรีห่างกันแค่ 12 กม. แต่รถใช้เวลาคลานมาถึงเกือบชั่วโมง ทำให้คณะเราไปถึงที่บันทายสรีก็เกือบ 5 โมงเย็นแล้ว ก่อนที่จะมาเขมร พี่สาวผมได้ซื้อหนังสือเที่ยวเขมรของ อ.พิษณุศุภ มาอ่านทำความเข้าใจกันก่อน ซึ่งเป็นการตัดสินใจที่ถูกต้องมากครับ เพราะไม่อย่างนั้น ผมคงไม่รู้ว่าบันทายสรีนั้นมีความสำคัญทางศิลปะอย่างไร ขนาดมีบางคนบอกว่า ถ้าคุณไม่ได้มาบันทายสรีเหมือนกับคุณไม่ได้มาเขมร อ้าว แล้วที่ไปนครวัดมาล่ะครับ ไม่นับเลยรึ 

     ความโดดเด่นที่มองเห็นและรู้ได้ทันทีคือ ปราสาทแห่งนี้เป็นสีชมพูทั้งหลังครับ ไม่ใช่ว่าผู้เขียนมีความรักขณะนั้นนะครับ บันทายสรีเป็นสีชมพูจริงๆ ไกด์บอกว่าถ้ามาช่วงที่มีแสงแดดจะเห็นเป็นสีชมพูสวยงามมาก 

     บันทายสรีเป็นปราสาทขอมเพียงแห่งเดียวที่กษัตริย์ไม่ได้เป็นผู้บัญชาให้สร้างขึ้น แต่ผู้ที่สร้างเป็นพราหมณ์ครับ เรื่องนี้ออกจะแปลกมาก เพราะสมัยขอมนั้น อยู่ๆคุณอุตริสร้างปราสาทขึ้นมาเฉยๆนี่โดนตัดหัวกันเพลินไป 7 ชั่วโครตเลยนะครับ 

     แล้วทำไมพราหมณ์คนหนึ่งถึงสร้างปราสาทถวายเทพได้ทั้งที่ก่อนหน้านี้และหลังจากนั้น มีเฉพาะกษัตรฺย์เท่านั้นที่สร้างปราสาทถวายเทพ แน่นอนครับว่าพราหมณ์ท่านนี้ไม่ธรรมดาแน่นอน แต่จะมีอิทธิพลในราชสำนักขอมขณะนั้นอย่างไรนี่ ผมจนใจขุดคุ้ยจริงๆ

     บันทายสรีสร้างโดยพราหมณ์ชื่อ ยัชญวราหะ (ออกเสียงลำบากมากเลย) พราหมณ์ท่านนี้มีชีวิตอยู่ในช่วงสองรัชกาลประมาณสมัยอาณาจักรขอมตอนกลาง ท่านเป็นพระอาจารย์ของพระเจ้าราเชนทรวรมันที่ 2 ผู้เป็นบิดาของพระเจ้าชัยวรมันที่ 5 ตามที่เกริ่นมาแล้วว่า บันทายสรีสร้างโดยพราหมณ์ไม่ใช่กษัตริย์ ดังนั้นจะสร้างให้ใหญ่โตไม่ได้ กษัตริย์เขาสร้างปราสาทกันบนเขา มีปรางค์ประธานอยู่บนยอดเขา ดังนั้น บันทายสรีจึงต้องสร้างอยู่บนเนินดินเล็กๆครับ ขนาดของตัวปราสาทก็เลยต้องเล็กลงมาด้วย แต่เป็นขนาดที่เล็กแบบสมส่วนนะครับ สวยสมส่วนแบบน้องหยาดนะครับ ไม่ใช่สูงโปร่งเหมือนนาตาลี หรือน้องแพนเค้ก อย่างนี้คงพอจะเข้าใจ

     เมื่อพระเจ้าราเชนทรวรมันที่ 2 ทรงสวรรณคต ขณะนั้นพระเจ้าชัยวรมันที่ 5 ทรงพระเยาว์อยู่ ท่านพราหมณ์ ยัชญวราหะ จึงได้เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ และน่าจะเป็นด้วยเหตุนี้เองที่ท่านสามารถทูลขอที่ดินแปลงหนึ่งเพื่อนำมาสร้างปราสาทถวายพระศิวะตามความเชื่อในขณะนั้นได้ เห็นหรือยังครับว่าท่านพราหมณ์นี้ ทรงอิทธิพลขนาดไหน ระบบเส้นสายมีมาเป็นพันปีแล้วครับ

- ระหว่างทางเดินเข้าไปชั้นใน