ผมเคยเขียนเล่าให้เพื่อนๆในบางบล๊อคว่าผมเสียดายที่ภาษาท้องถิ่นของรัฐไทยเราหลายๆภาษาทั้งการพูดและการเขียน ได้ค่อยๆเลือนหายไป

และภาษาท้องถิ่นที่ผมชอบเป็นการส่วนตัวที่สุดคือ"คำเมือง"ภาษาทางเหนือ โดยเฉพาะจังหวัดเชียงใหม่ที่ผมรักที่สุด

พูดถึง"คำเมือง"นี่ อด"เกิ๊ดเติงหา"(คิดถึง) ลุง จรัล มโนเพ็ชร ไม่ได้นะครับ เพลงคำเมืองของท่านได้ความรู้ทั้งทางด้านภาษา / วัฒนธรรมท้องถิ่น / ประวัติศาสตร์ / วิถีชาวบ้าน และที่สำคัญคือเพราะมากๆ

ได้รู้จักของกินอร่อยและแปลกๆอย่างเพลง "ของกิ๊นคนเมือง" / ชีวิตคนท้องถิ่นอย่างเพลง "บ้านบนดอย" - "อุ้ยคำ" / หรือเรื่องเล่าตลกๆชาวบ้านอย่าง "ลักเตี่ยว" (ลัก - ขโมย / เตี่ยว - กางเกง เรื่องของเพื่อนขโมยกางเกงไปจำนำน่ะครับ คิดว่าสมัยก่อนกางเกงแบบขายาวยังเป็นของมีราคา - เพลงนี้ฟังทีไรก็หัวเราะคนเดียวทุกที)

แผ่นนี้จะเหมือนเทปรุ่นแรกๆที่ผมซื้อฟังเมื่อเด็กๆ การเรียบเรียงดนตรียังสดๆครับ มีเพลงอย่าง "หยุบมือกำ"(จับมือสาวๆ) หรือ คนเหลวเต๋ว(เหลวไหล)และ ลักเตี่ยว ที่หาฟังได้ยากหน่อยแล้วตอนนี้ น้อยไจยาในชุดนี้ ไม่มีท่อนสุดท้ายนะครับ มีถึงท่อนที่ผู้ชายร้องเท่านั้น แต่แผ่นนี้ขึ้นแท่นหายากละนะ  

เพลงคำเมืองทึ่ผมชอบที่สุดคือ "น้อยใจยา" ได้รู้คำเมืองเพียบเลย

ฟังครั้งแรกไม่รู้เรื่องเลยครับ แต่ชอบดนตรีมากๆ เสียงกีต้าร์กับซอพื้นเมืองทางเหนือ เชื่อไหมครับ - ผมให้เพื่อนที่เป็นคนเชียงใหม่แปล มันยังต้องขอเอาไปถามญาติผู้ใหญ่บางคนก่อน เพราะศัพท์บางคำมันไม่ก็รู้แล้ว ตอนนั้นต้องมานั่งเปิดเทปฟังและแกะกันเป็นคำๆไปเลย - สนุกดี

มารู้ทีหลังว่าเพลงนี้อายุร้อยกว่าปีแล้ว ศัพท์บางคำเพื่อนผมบอกว่าทุกวันนี้แทบไม่มีใครใช้ น่าเสียดายนะครับ

น้อยไจยา - เป็นเพลงที่มีเนื้อหา พูดจาตัดพ้อกันระหว่างคู่รักคู่หนึ่ง ชื่อเพลงมาจากชื่อตัวผู้ชายครับ คือน้อยนี่ทางเหนือเป็นคำเรียกผู้ชายที่ผ่านการบวชเณรมาแล้ว (ทางนั้นสมัยก่อนนิยมให้บวชตอนเด็กๆกัน) อย่างชื่อแก้ว เขาจะเรียก "น้อยแก้ว" กรณีนี้คือชื่อไจยา (ไชยา - ทางเหนือ ออกเสียง ช. เป็น จ. ครับ อย่าง เชียงใหม่ ก้อ เจียงใหม่) ฝ่ายสาวคือนางแว่นแก้ว

เวอร์ชั่นที่เพราะที่สุดก็ต้องเป็น ลุงจรัลกับคุณสุนทรี เวชชานนท์ ล่ะครับ มาดูศัพท์คำเมืองดีๆจากเพลงนี้กันไหมครับ 

(ช) ปวงดอกไม้ เบ่งบานสลอน ..... ฝูงภมร ภู่เผิ้งสอดไซร้
ดอกพิกุล ของเปิ้นต้นใต้ .... .ลมปั๊ดไม้ มาสู่บ้านตู๋
ฮู้แน่ซัด เข้าสอดสองหู ..... ว่าสีจ๊มปู ถูกป้อมเก๊าเนิ้ง....
เก๊ามันต๋าย ป๋ายมันเซิง ..... ลำกิ่งเนิ้ง ต๋ายโก้นตวยแนว
ดอกพิกุล ก่คือดอกแก้ว ..... ไปเป๋นหองเปิ้น แล้วเหนอ

วรรคแรกน่ะ หมายถึงฝ่ายชายเขาเริ่มตัดพ้อฝ่ายหญิงนะครับ - เปรียบเทียบดอกไม้ ต้นไม้สวยๆก่อน และบอกว่ามีคนอื่นไปทาบทามกะผู้ใหญ่ โดยเปรียบเทียบว่าไปตัดไม้ที่โคนต้นเสียก่อน  - ป้อม (ตัด แซะ) เก๊า (โคน จุดเริ่ม) เนิ้ง (หนอ) -  - เก๊ามันต๋าย(ตาย) ป๋าย (ตรงปลาย) มันเซิง ลำกิ่งเนิ้ง ต๋ายโก้น (โค่น) ตวยแนว (ก็ล้มกันเป็นแนว) เป๋น - เป็น / หอง - ของ / เปิ้น - คนอื่น / แล้วทีนี้ถ้าผู้ใหญ่ยินยอมแล้ว ก็จะเสียที่รักไป


(ญ) แต๋มเก๊าเนิ้ง กิ่งมันบ่ถอน ..... บ่ไหวคลอนเฟือน เตี้ยงมั่นแต้เล่า
ต๋ามก๊ำลม เปิ้นปั๊ดออกเข้า ..... มีแต่เก๊า ไหวหวั่นคลอนเฟือน
กิ่งมันแต้ บ่แซสะเหลือน ..... บ่เหมือนลมเจย รำเพยก่จะนั้น ....
ใจ๋คำญิง นี้หนิมเตี้ยงมั่น ..... บ่เป๋นหองเปิ้น .. คนใด
ยังเป๋นกระจก แว่นแก้วเงาใส ..... บ่ไหวคลอนเหงี่ยง จ้ายเหนอ...

ฝ่ายหญิงโต้มาว่า - เข้าทางผู้ใหญ่ แต่ไม่ใช่เธอนะ (เปรียบตัวเองเป็นกิ่งไม้เหมือนกัน) - กิ่งมันบ่(ไม่)ถอน -บ่ไหวคลอนเฟือน เตี้ยงมั่น(เที่ยงมั่น)แต้เล่า(จริงๆ) - ถึงโคนต้นจะหวั่นไหวไปบ้าง  (มีแต่เก๊า ไหวหวั่นคลอนเฟือน) เธอยังมั่นคง -   หนิม(นิ่ง)เตี้ยงมั่น(เที่ยงตรง) บ่เป๋น(เป็น)หองเปิ้น(ของใคร) คนใด - ใจนี้ไม่มีเปลี่ยน (บ่ไหวคลอนเหงี่ยง จ้ายเหนอ)

ฟังถึงตอนนี้ก้พอรู้ว่า ทางเหนือเขาให้เสรีภาพแก่ผู้หญิงจะเลือกคู่ครองตามสมควรนะครับ ถึงผู้ใหญ่จะว่าไง ตัวนางแว่นแก้วก็ยังบอกได้อย่างมั่นใจว่าไม่เกี่ยวข้องกัน

(ญ) ตั๋วปี้น้อย จักขอถาม
ต๋ามกำลม เปิ้นมาเล่าอู้ ..... ว่านายมีจู๊ บ้านวังสิงห์คำ
ฝ่ายตางปู๊น เปิ้นมาใส่ผะจ๋ำ ..... บ้านวังสิงห์คำ เปิ้นมาหมั้นก่ไว้แล้ว
ตางฝ่ายปั้นตั๋ว น้องนางแว่นแก้ว ..... ก่ตกลงแล้ว บ่ไจ้กาหา
เปิ้นจะกิ๋นแขก แต่งก๋านก่วิวาห์ ..... เมื่อใดจา ปี้น้อยไข้ฮู้เก๊า
ส่วนใจยา บ่สมเปิ้งเจ้า ..... เพราะเขียมเข้าของ .. เงินทอง
ฝ่ายตางนาย บ่หมายเกี่ยวข้อง ..... มาละหมองต่ำ ต้อยเหนอ

ตอนนี้อ้าย(คนเรียกคนที่มีอายุแก่กว่า)น้อยไจยา กำลังบอกว่าได้ยินข่าวลือ - ต๋ามกำ(ตามคำ)ลม เปิ้น(เขา)มาเล่า อู้(พูด)ว่าตัวสาวมีคู่รัก - มีจู๊ (ชู้ - แสดงให้เห็นว่าคำนี้สมัยก่อนไม่ได้รุนแรง แค่แอบๆคบหาเป็นคู่รักกันก็ใช้ได้) - ถึงขั้นพูดจาจะมาหมั้น และเตรียมการแต่งงานไว้แล้ว - เปิ้นจะกิ๋นแขก (เชิญแขก) แต่งก๋านก่วิวาห์ - และตัดพ้อว่าตัวเองน่ะยากจน  - เขียม(ขาดแคลน)เข้าของเงินทอง - ไม่เหมาะสมกัน - บ่สมเปิ้ง(เหมาะ)เจ้า


(ญ) ตั๋วน้องนี้ บ่ล้าไหลหลง ..... ก๋านตกลง ก่ยังบ่แล้ว
จึงเจิญตั๋ว ปี้มาห้วยแก้ว ..... เพราะไข้ฮู้ กำฟู่กำจ๋า
จึ่งเจิญน้อย ปี้มาเปิกษา ..... จะว่าใดจา ตั๋วน้องก่ไข้ฮู้....
ก๋านตี้มาฟู่อู้ ..... จะเอาเป๋นจู๊ กาว่าเอาเป๋นเมีย
หรือจักลบล้าง ลืมลายหน่ายเสีย ..... บ่เอาเป๋นเมีย
หรือจักทิ้งเสียแล้ว ....หรือเอาเป๋น เมียนางจ๊างแก้ว ..... อยู่เป๋นกู้ข้าง เตียมคิง
ขอบอกนาย หื้อแน่ใจ๋จริง ..... บ่อำพรางนาถ น้องเหนอ

ฝ่ายนางแว่นแก้วก็บอกว่า เขาไม่ได้ตกลงกันชัดเจน ตัวเองก็ไม่ได้หลงไหล - ก๋าน(การ)ตกลง ก่(ก็)ยังบ่(ไม่)แล้ว(เสร็จ) - จึงอยากนัดพบพี่มาพูดจาปรึกษา - เพราะไข้(อยาก)ฮู้(รู้) กำฟู่กำจ๋า(คำพูดคำจา) - ว่าที่มาจีบเนี่ย จะเอาเป็นคู่รักหรือเป็นเมีย - ก๋านตี้(การที่)มาฟู่อู้จะเอาเป๋น(เป็น)จู๊ กา(หรือ)ว่าเอาเป๋นเมีย - ขอบอกให้ชัดๆเถอะ ทำนองนี้ - ขอบอกนาย(นายนี้ใช้เรียกหญิงสาวนะครับ เช่น น้องนายคือน้องสาว) หื้อ(ให้)แน่ใจ๋จริง บ่(ไม่)อำพรางนาถ น้องเหนอ
 

(ช) บ่จุ๊หลอกน้อง หื้อหม่นหมองหมาง ..... บ่ล่อลวงพราง แม่นางฮ้างแคว
ปี้หมายเอาเป๋น เมียนางจ้างแก้ว ..... บ่หื้อคลาดแคล้ว เรื่องกำสีเนห์
หลอนแก้วน้อง ใจ๋ยังบ่เหว ..... เตี้ยงสมคะเน เหมือนปี้กึ๊ดเล่า ....
หลอนปี้จุ๊ ก่ยังล่ายเจ้า ..... ขอหื้อฟ้าผ่า หัวแม่เมียต๋าย
ลูกแม่ญิง อู้เล่นก่บ่ดาย ..... ลูกป้อจาย อู้แต้ก่บ่ฟัง
หลอนนายต๋าย ไปเป๋นไก่ตั้ง ..... ปี้น้อยจักต๋าย เป๋นพืน
ฟู่บ่ถูก วันพูกก่บ่ขืน ..... ฟู่มะคืน ตึงบ่ขืนเมื่อเจ๊า
ก๋านฮักกั๋น หองข้าตึงเจ้า ..... เผียบเหมือนเหล้า .. กับปาง
ปากกำได ปี้ก็ตึงอ้าง ..... บ่ใจ้จ๋างจาก น้องเหนอ

อ้ายน้อยไจยาก็ดีใจสิครับ รีบโอ้โลมว่า ไม่หลอก(จุ๊)หรอกจ้า จะเอาเป็นเมียจริงๆ ไม่ให้มีคำนินทา(กำสีเนห์) ได้ ถ้าโกหก(ล่าย)เจ้า ก็ขอให้ฟ้าผ่าแม่เมียตาย (ตลกดี) - หลังจากนี้รู้สึกจะเป็นคำพูดล้อเล่นตามประสาคู่รักแล้วนะครับ - เช่น ถ้าน้องสาวตายไปเป็นไก่ป่า พี่ก็จะขอเป็นอุปกรณ์ดัก (หลอนนายต๋าย ไปเป๋นไก่ตั้ง ปี้น้อยจักต๋าย เป๋นพืน) หรือ ความรักชองเราทั้งสอง เหมือนเหล้ากับขวดเหล้า - เผียบ(เปรียบ) พาง(ขวดเหล้า)

(ญ) หลอนว่าแต้ เหมือนดังกำจ๋า ..... น้องขอสัญญา กับตั๋วปี้น้อย
บ่ขอฮักไผ ซักเต้าเกิ่งก้อย ..... ขอฮักปี้น้อย ใจยานี้ก่คนเดว
คนอื่นนับร้อย ตึงบ่แลบ่เหลว ..... จะขอฮักเดวจายเดว ก่เต้านี้
หลอนว่าน้องจุ๊ หรือสัปปะหลี้ ..... ขอหื้อฟ้าผ่า หัวป้อผัวต๋าย
ลูกแม่ญิง บ่ไจ้ว่าบ่ดาย ..... ลูกป้อจาย ขี้จุ๊ก่แต้ๆ
กิ๋นก่ยังตึ้งแก้ สะเรียมยำใส่แย้ ..... บะเขือแจ้ยำใส่เตา
กองปี้น้อยใจ๋ยา ฮักแต้ข้าเจ้า ..... ก็ยินดีจิ่ม แต้เหนอ

นางแว่นแก้วก็รับลูก บอกว่ายินดีอย่างยิ่ง และขอสัญญาจะไม่รักใครสักนิด -  บ่ขอฮักไผ(ไม่ขอรักใคร) ซักเต้าเกิ่งก้อย (แม้เท่าครึ่งนิ้วก้อย) - ขอรักคนเดียว - ขอฮักปี้น้อย ใจยานี้ก่(ก็)คนเดว(เดียว) - ฮักเดวจาย(ใจ)เดว ก่(ก็)เต้า(เท่า)นี้ - แต่ก็มีกัดนิดๆนะ ว่าลูกผู้หญิงนะ ไม่ใช่ดีแค่ปาก - ลูกแม่ญิง บ่ไจ้ว่าบ่ดาย - พวกผู้ชายนั่นแหละ ชอบโกหกจริงๆ - จุ๊(โกหก) ก่แต้ๆ(จริงๆ) - ถ้าหาก(กอง)พี่(ปี้)น้อยไจยารักจริงๆ ตัวข้าเจ้าก็ยินดีมากๆเลย (แต้เหนอ)

ชุดนี้ดีมากครับ ได้มาตอนเรียนมหาลัยแล้ว ยังพอหาซื้อได้อยู่ เพลงน้อยไจยาในชุดนี้จะเต็มท่อน และมีเพลงอย่าง "ล่องแม่ปิง" "มะเมี๊ยะ" เสริมเข้ามา ดนตรีก็เรียบเรียงมีชั้นเชิงขึ้นแยะครับ 

เพลงนี้ระบุว่าท้าวสุนทรพจนกิจ เป็นผู้ประพันธ์ เดิมเป็นบทละครก่อนนะครับ ราวๆปลายสมัย รัชกาลที่ 5 โดยถวายพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ต่อมา พระราชชายาได้ปรับปรุงโดยใส่ทำนองซอล่องน่านเข้ามา

น่าเสียดายคือเพื่อนผมบอกว่าคำเมืองบางคำในเพลงนี้ เด็กเหนือรุ่นหลังๆก็ไม่ใช้แล้ว บางคนที่อยู่ในตัวเมืองก็ไม่รู้จักเลย เช่น กำสีเนห์ / สัปปะหลี้ / ปาง / พืน / กิ๋นแขก / ล่าย ฯลฯ ฟังแล้วก็ใจหายนะครับ

ภาษาท้องถิ่นเพราะๆแบบนี้ อยากให้อยู่ไปนานๆ เพื่อนที่เชียงใหม่บอกตอนนี้ชาวบ้านหลายกลุ่มก็รณรงค์กันอยู่ ว่าขอให้"อู้กำเมืองกั๋น" - พูดคำเมืองกัน - จะได้เป็นวัฒนธรรมท้องถิ่นสืบไป ผมก็ว่า "ฮาเอาใจช่วยตวยคน" - ข้าขอเอาใจช่วยด้วยคน

ถ้าไปเที่ยวเชียงใหม่ อยากให้ลองอู้(พูด)คำเมืองกันนะ แหะๆ เพราะถ้าเราพูดกลาง ชาวบ้านเขาก็ต้องพูดกลางไปด้วยไงครับ นานๆเข้าก็เลยชินปากไปเสียนะสิ ผมว่าคำเมืองไม่ยากเลย เพราะดีด้วยครับ 

เริ่มหัดจากเพลงของ ลุงจรัล มโนเพ็ชรก็ได้นิ - เพลงม่วน(สนุก)แต้ๆ(แท้ๆ)หนา - เจื้อผมเตอะ (เชื่อผมเถอะ)