ผมเคยอ่านบทความของอาจารย์ นิธิ เอียวศรีวงศ์ ท่านพูดไว้ตอนหนึ่งว่า มีนักกฎหมายที่มีชื่อเสียงมากในบ้านเราบอกไว้ว่า กฎหมาย จริงๆแล้วมันก็แยกไม่ออกกับ คำสั่งของซ่องโจร เพียงแต่ต้องดูที่บริบทกับผู้ที่ใช้มันเท่านั้น

ผมเพิ่งดูหนังเรื่อง M จบไปอีกรอบ หยิบมาดูอีกครั้งหลังจากรับปากกับมิตรบล๊อคท่านหนึ่งเอาไว้ (คือเจ๊ปุ๊กนั่นเอง) ว่าจะเอาหนังคลาสลิกเยอรมันมาคุยกันซักยก และเมื่อดูจบแล้ว ผมก็เห็นบางมุมมองที่ไม่เจอตอนดูครั้งแรกเมื่อหลายปีก่อน

ใบปิดแบบแรกที่ใช้ในการออกฉายครั้งแรก แสดงภาพอันบิดเบี้ยวตามแบบสไตล์ German Expressionism

 M - เป็นหนังเยอรมัน ออกฉายครั้งแรกเมื่อเกือบ 80 ปีก่อน (1931) กำกับโดย ฟลิกซ์ ลัง - Fritz Lang

เนื้อหาของหนังพูดถึงเรื่องฆาตกรต่อเนื่องที่จงใจไล่ฆ่าเฉพาะเด็กๆเท่านั้น ทั้งหมดกว่าเก้าศพ เหตุเกิดในเมือง ดุสเซลดอฟล์  (อ้างอิงจากเหตุการณ์จริงในยคสมัยนั้นด้วย) ซึ่งเป็นเรื่องที่ทำลายขวัญของประชาชนอย่างมาก ตัวคนร้ายได้ถูกเรียกว่า สัตว์ร้ายแห่งเมืองดุสเซลดอฟล์ แต่บางแห่งก็เรียกว่า "Vampire of Düsseldorf" ทั้งสื่อมวลชนและนักการเมืองท้องถิ่นต่างกดดันให้ตำรวจจัดการกับคนร้ายให้ได้อย่างเร็วที่สุด

หนังเปิดเรื่อง 20 นาทีแรกให้เห็นเหยื่อรายแรกของคนร้าย และความสะเทือนขวัญของประชาชน โดยให้เห็นแต่เงาของคนร้ายและเสียงผิวปาก......ทาบกับประกาศจับ เล่นกับแสง / เงามืดได้ดีมาก 

 เมื่อถูกกดดันจากหลายๆฝ่าย ตำรวจจึงมุ่งไปยังกลุ่มมิจฉาชีพ เข้าตรวจตราจัดการอย่างหนัก จนพวกโจรต้องไปจัดประชุมกันและตกลงว่าจะช่วยเหลือตำรวจอีกทางเพื่อจับคนร้ายให้ได้ แต่ฝ่ายตำรวจเมื่อรู้ก็ยอมหลับตาข้างหนึ่งเปิดทางให้พวกโจรจัดการกันเองตามสบาย

 ใบปิดใช้ในประเทศอื่นๆในยุโรปยุคนั้น 

หนังเยอรมันยุคนั้น โดยเฉพาะงานของ ฟลิกซ์ ลัง ได้รับการยกย่องอย่างมากเรื่องการสื่อสารของสังคมยุคใหม่ที่ดูจะแห้งแล้งและน่ากลัวกว่ายุคก่อนๆ ที่โดดเด่นที่สุดคือด้านงานภาพและถ่ายหนัง ศิลปะที่เรียกว่าแนว  German Expressionism ในยุค 1920 - 1935 เป็นที่ยกย่องว่าเป็นต้นแบบของงานแนวฟิลม์นัวร์ - Noir - ของฮอลิวู๊ดในยุค 40 - 50

เยอรมัน เอ๊กซ์เพรสชั่นนิส จะเน้นโครงสร้างของฉากในแบบบิดเบี้ยว โดยเฉพาะด้านสถาปัตยกรรม / ส่วนในการถ่ายจะใช้แสงและเงามืดมาเล่าเรื่อง / โครงเหล็กแบบกระด้างตา /  ใช้ฉากยามค่ำคืน /  ทั้งหมดสื่อถึงสภาพสังคมที่ง่อนแง่นไม่แน่นอน และความตกต่ำของสังคมและศีลธรรม

สังคมและการเมืองของเยอรมันยุคนั้น ปี 1931 กำลังสับสนวุ่นวาย แต่พรรคนาซีเริ่มตั้งรากฝังลึกลงไป เพราะนำเสนอนโยบายแบบประชานิยม คลั่งชาติ และแบ่งแยกเชื้อชาติเผ่าพันธ์ คนอย่างนายสิบตรี ฮิตเลอร์ กำลังเป็นนักปราศรัยและนักการเมืองดาวรุ่ง

ไม่กี่ปีหลังจากนั้นพรรคนาซีชนะเลือกตั้งถล่มทลายและฮิตเลอร์ก็ได้เป็นนายกฯรัฐมนตรี

ปกดีวีดีก็เป็นรูปนี้ เป็นซีนที่ Beckert พบรอยประทับ M (มาจาก Murder) เนื่องจากคนแรกที่พบว่าเขาคือฆาตกรแอบเขียนในมือและตบหลังก่อนจะตามสะกดรอยกันเป็นกลุ่มทีละคนต่อคน

ในหนังหลังจากผ่านไปกว่าหนึ่งชั่วโมงจึงจะพาเราไปพบกับฆาตกร ที่ดูจะเป็นคนธรรมดาๆชื่อว่า Beckert จากการวางกำลังรักษาการของคนร้าย (ส่วนที่เสียดสีอีกอย่างคือ คนที่จำคนร้ายได้เป็นคนตาบอด - ได้ยินเสียงผิวปากจึงจำได้) และนำไปล้อมกันจับได้ในตึกแห่งหนึ่ง โดยมีกำลังตำรวจเข้าไปช่วยจัดการ แต่พอจับตัวได้ก็ปล่อยให้พวกมิจฉาชีพเอาตัวไปสำเร็จโทษกันเอง

ช่วง 25 นาทีสุดท้ายหนังเสียดสีถึงขั้นให้กลุ่มอาชญากรตั้งศาลเตี้ยขึ้นมา ให้มีการเบิกความ ว่าความเหมือนอย่างศาลจริงทุกประการ โดยให้ Beckert มีทนายความแก้ต่างให้อีกต่างหาก แต่นั้นเป็นแค่"รูปแบบ"เท่านั้น เพราะความเป็นจริงก็คงไม่ต้องลุ้นว่าคณะกรรมการศาล (ที่ตั้งโดยสภาโจร) จะสั่งฆ่านาย Beckert แน่นอน เพราะไปขัดไปผลประโยชน์การหากินของพวกเขาตรงๆ

M กำลังจะล่อเหยื่อก่อนจะถูกจับได้

ถึงแม้  Beckert จะแก้ตัวถึงคำสาปที่เขาก็ควบคุมไม่ได้ "Haven’t I got this curse inside me? The fire? The voice? The pain? … Who knows what it feels like to be me?" แต่คำตัดสินก็คือ  "kill the monster"

หนังเรื่องนี้ถูกสร้างในปี 1931 หนังขึ้นแท่นคลาสลิกทันทีหลังจากที่ฉายไปไม่กี่ปี โดยเฉพาะในอเมริกา สาเหตุที่หนังยังเป็นที่ยกย่องอยู่จนปัจจุบัน ไม่ใช่แค่สไตล์หนังที่ยังดูทันสมัย แต่ประเด็นของมันต่างหากที่เป็นเรื่องที่ยังต้องถกเถียงกันอยู่ถึงปัจจุบัน 

ผมก็ไม่แน่ใจว่าข้อขัดแย้งการเมืองในประเทศเราขณะนี้มันจะมีจุดลงเอยอย่างไร แต่ผมก็ขอออกความเห็นไว้ว่า ประชาธิปไตยไม่ใช่แค่"การเลือกตั้ง"หรือ"เสียงข้างมาก" แต่เพียงอย่างเดียว กระทั่งไม่เห็นด้วยว่าพอได้เสียงข้างมากแล้ว จะรวมตัวแก้กฎหมาย หรือ รัฐธรรมนูญ อะไรก็ได้ตามตัวเองหรือ"นายใหญ่"ชอบใจ และที่สำคัญอย่างเอาประชาชนมาเป็นข้ออ้างในการทำผิดกฎหมาย

โดยเฉพาะการอ้างแต่ผ่านการเลือกตั้งลอยๆอย่าง หมอเหวงหรือนายสมัครพูด ไม่ได้หมายความว่าทุกอย่างที่รัฐบาลทำจะถูกต้อง

ในช่วงการเปลี่ยนผ่านการเมืองเยอรมันยุคนั้น จะมากจะน้อย ฟลิกซ์ ลัง เองก็คงจะรู้สึกไม่ชอบมาพากลกับแนวทางของพรรคนาซีอยู่บ้าง สังเกตได้จากเนื้อหาหลักของหนังอยู่ที่การยอมรับการละเมิดกฎหมาย และการตั้งศาลเตี้ยของกลุ่มโจร เพียงแค่ให้ประชาชนส่วนใหญ่พอใจและเรื่องจะได้จบง่ายๆ ซีนท้ายๆแสดงให้เห็นว่า ฝูงชนกำลังให้"คนบ้าคลั่ง"กลุ่มหนึ่งเข้าปกครองเลยทีเดียว (หลังจากทำหนังเรื่องนี้ ลัง เผ่นไปอเมริกาและอยู่ที่นั้นยาวจนจบสงครามโลกครั้งที่สอง สาเหตุหนึ่งคือเขามีเชื้อสายยิว)

กลุ่มที่อ้าง(พลัง)ประชาชนและการเลือกตั้งอย่างไม่ลืมหูลืมตาอย่างหมอเหวงหรือนักวิชาการบางคน บอกว่าแก้รัฐธรรมนูญก็ทำได้หากเป็นเสียงข้างมาก ทำไมจะไม่รู้เลยเหรอว่า พอพรรคนาซีของฮิตเลอร์ชนะอย่างถล่มทลาย พวกเขาก็เริ่มแก้กฎหมาย ยุบองค์กรอิสระ สร้างรัฐตำรวจลับ สังหารชนกลุ่มน้อย สุดท้ายก็แก้รัฐธรรมนูญให้ฮิตเลอร์เป็น"ท่านผู้นำ"ตลอดกาล

ภาคการแสดงทำได้ดี ปีเตอร์ ลอล์ ที่แสดงเป็นฆาตกร ฟร้านซ์ เบคเกรต ดูเป็นคนธรรมดาๆที่เป็นคนป่วยจนต่อต้านด้านมืดของตนเองไม่ได้ "ฉันอยากจะหนีไปให้พ้นๆ หนีตัวของฉันเอง แต่ฉันทำไม่ได้" เขาคร่ำครวญในวาระสุดท้าย (เช่นเดียวกับชะตากรรมของชาวยิวในอนาคตอันใกล้ ที่ความเป็นยิวของตัวพวกเขา ไม่ได้รับความเห็นใจใดใด จากรัฐบาลนาซี)

ก็คงไม่ต่างอะไรกับสถานการณ์บ้านเมืองตอนนี้ - ที่ก็ไม่รู้ว่าคนประเภทไหนกำลังปกครองบ้านเมือง - ถ้ารัฐยังดันทุรังแก้กฎหมายหรือรัฐธรรมนูญ เพียงเพื่อผลประโยชน์ของคนบางคนหรือพรรคของตน - แล้วจะให้คนส่วนหนึ่งเขายอมรับได้อย่างไร แล้วถ้าแก้กันแบบนี้ ต่อไปใครไม่พอใจอะไรก็จะแก้ไปเรื่อยๆงั้นหรือ  รัฐธรรมนูญถูกฉีกทิ้งบ้าง แก้เพื่อพรรคพวกตัวเองบ้าง แล้วเมื่อไรประชาธิปไตยจะเข้มแข็ง

หนังของ ฟลิกซ์ ลัง เรื่องนี้ก็ดูทันสมัยเสมอ และตอนนี้กำลังบอกเหมือนกันกับต้นเรื่องที่อาจารย์นิธิบอก - กฎหมาย จริงๆแล้วมันก็แยกไม่ออกกับ คำสั่งของซ่องโจร เพียงแต่ต้องดูที่บริบทกับผู้ที่ใช้มันเท่านั้น

แล้วที่สมัครและพรรคพวกกำลังพยายามทำ มันเป็นมติแก้กฎหมายสูงสุดที่ดูเหมือนออกมาจากอะไร "รัฐบาล" หรือ "ซ่องโจร"......