นักบุกเบิกการถ่ายภาพในเชียงใหม่

ที่มาhttp://www.lannaworld.com/cgi/lannaboard/reply_topic.php?id=6448

ลักฐานภาพถ่ายเมืองเชียงใหม่สมัยเก่า นับว่าเป็นมรดกที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์มาจนถึงปัจจุบัน ภาพถ่ายบางภาพเป็นผลงานของพระยา เจริญราชไมตรี ข้าหลวงยุติธรรมประจำมณฑลพายัพ สมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งเป็นคนแรกที่นำกล้องถ่ายภาพเข้ามาใช้ในเมืองเชียงใหม่ ในยุคสมัยเดียวกันนั้นยังมีหลวงอนุสารสุนทร คหบดีเชื้อสายจีนผู้สร้างความเจริญทางเศรษฐกิจให้เชียงใหม่และยังเป็นนักเล่นกล้องรุ่นเดียวกับพระยาเจริญราชไมตรี นอกจากนั้นยังมีผลงานภาพถ่ายของมิชชั่นนารีชาวอเมริกันที่เข้ามาเผยแพร่ศาสนาคริสต์และได้บันทึกภาพเมืองเชียงใหม่ในมุมต่างๆ ไว้เป็นจำนวนมาก รวมทั้งภาพถ่ายของมิสเตอร์ เอ็ม.ทานากะ ชาวญี่ปุ่นที่เข้ามาตั้งร้านถ่ายรูปและมีสตูดิโอไว้รับจ้างถ่ายภาพบุคคลเป็นเจ้าแรกของเชียงใหม่
ในหนังสือวิวัฒนาการการถ่ายภาพในประเทศไทย ซึ่งเขียนโดยศักดา ศิริพันธุ์ กล่าวถึงบุคคลผู้มีส่วนสำคัญในการถ่ายภาพของเมืองเชียงใหม่ในอดีต 3 ท่าน ได้แก่ หลวงอนุสารสุนทร ,มิสเตอร์ เอ็ม.ทานากะ และนายฮาตาโน ผู้ซึ่งถือได้ว่าเป็นนักบุกเบิกการถ่ายภาพในเมืองเชียงใหม่ก็ว่าได้
ปราณี ศิริธร ได้กล่าวถึงประวัติของหลวงอนุสารสุนทรในด้านการถ่ายรูปไว้ในหนังสือ "ผู้บุกเบิกแห่งเชียงใหม่" ว่าหลวงอนุสารสุนทร เดิมชื่อว่า สุ่นฮี้ นามสกุล ชุติมา เกิดเมื่อเดือน 12 ปีเถอะ ตรงกับเดือนพฤศจิกายน พ.ศ.2410 ที่บ้านทุ่งกู่ช้าง จังหวัดลำพูน ปัจจุบันคือบ้านไก่แก้ว ตำบลในเมือง อำเภอเมือง จังหวัดลำพูน ท่านเป็นบุตรของนายต้อย แซ่ฉั่ว ซึ่งเป็นนายอากรผ้าเมืองลำพูนกับนางแว่น
เมื่อมารดาของหลวงอนุสารสุนทรเสียชีวิตลง บิดาก็ได้อพยพครอบครัว มาอยู่ที่เชียงใหม่ ซึ่งตั้งอยู่บริเวณใต้วัดเกตุการาม อยู่ในความอุปถัมภ์ของเจ้าอุปราชหอหน้าบุญทวงศ์ ส่วนหลวงอนุสารสุนทรยังคงอยู่กับพี่สาวคนโตที่บ้านปากบ่อง อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน จนอายุได้ 16 ปี จึงย้ายเข้ามาอยู่เชียงใหม่กับบิดา
ในระยะที่อยู่กับบิดา ท่านก็ได้ออกร้านเล็กๆ ทำการค้าขายนอกจากนั้นท่านยังหัดลูกคิด หัดยิงปืนและได้เรียนหนังสือไทยเหนือ(ภาษาคำเมือง) พออายุได้ 18 ปี บิดาก็ถึงแก่กรรม หลวงอนุสารสุนทรจึงได้ขยายการค้าให้ใหญ่ขึ้น โดยสร้างเรือนไม้กระดานหลังเล็กๆขึ้นด้วยฝีมือตนเอง ตลอดจนโต๊ะตู้ ที่ใช้ในการค้าขายก็ทำขึ้นเองทั้งสิ้น และยังรับเป็นช่างแก้ตะเกียงลาน นาฬิกา ตลอดจนเป็นช่างสลักลวดลายต่างๆ และเป็นช่างภาพรูปด้วย เมื่ออายุได้ 21 ปี หลวงอนุสารสุนทรได้สมรสกับนางคำเที่ยง บุรี (นางอนุสารสุนทร) มีบุตรและธิดารวม 6 คน จากนั้นได้สมรสกับนางอโนชา สุวรรณรังษี มีบุตรธิดารวมอีก 5 คน โดยเป็นต้นตระกูล "นิมมานเหมินท์" และ "ชุติมา"
ปีพ.ศ. 2425 หลวงอนุสารสุนทรและนางคำเที่ยงได้ตั้งห้าง "ชัวย่งเส็ง" ที่บริเวณถนนวิชยานนท์และได้สร้างเป็นตึกคอนกรีตในปีพ.ศ.2440 ปัจจุบันคือห้างหุ้นส่วนสามัญนิติบุคคลอนุสารสุนทรเชียงใหม่ หลวงอนุสารสุนทรท่านเป็นพ่อค้าที่เล็งการไกล นอกจากจะเปิดเป็นร้านค้าขายแล้วภายหลังยังเปิดแผนกถ่ายรูปขึ้นอีกด้วย
หลวงอนุสารสุนทรได้เรียนการถ่ายรูปจากพระยาเจริญราชไมตรี (จำนง อมาตยกุล) ซึ่งถือเป็นครูคนแรกที่สอนวิชาการถ่ายภาพให้กับหลวงอนุสารสุนทร หลังจากที่ท่านเปิดแผนกถ่ายรูปของร้านชัวย่งเส็ง ไม่นานก็ได้รับความสนใจจากบรรดาข้าราชการ พ่อค้า คหบดี ต่างนิยมมาถ่ายรูปที่ร้านของหลวงอนุสารสุนทรเป็นจำนวนมาก ไม่เว้นแม้แต่ชาวต่างประเทศ ร้าน "ชัวย่งเส็ง" จึงเป็นร้านถ่ายรูปร้านแรกของเชียงใหม่และหลวงอนุสารสุนทรจึงเป็นนักถ่ายรูปอาชีพคนแรกของเชียงใหม่
นักถ่ายภาพอีกคนหนึ่งซึ่งถือเป็นผู้บุกเบิกการถ่ายภาพในเชียงใหม่ก็คือ มิสเตอร์ เอ็ม.ทานากะ (Mr. Morinosuke Tanaka) ท่านได้เดินทางเข้ามาในประเทศไทย เมื่อประมาณปี พ.ศ.2443 โดยเข้ามาทำงานเป็นลูกจ้างร้านถ่ายรูปที่มีชื่อเสียงที่สุดของกรุงเทพฯคือ "ร้านโรเบิร์ต เลนส์" ตั้งอยู่บนถนนเจริญกรุง มิสเตอร์ เอ็ม.ทานากะ ทำงานอยู่ที่ร้านโรเบิร์ต เลนส์ 3 ปี ก็ได้เดินทางไปเปิดร้านถ่ายรูปที่เมืองลำปางตามคำชักชวนของเจ้าผู้ครองนครลำปาง
มิสเตอร์ เอ็ม.ทานากะ เปิดร้านถ่ายรูปชื่อ "ร้านทานากะถ่ายรูป" อยู่ย่านกลางเมือง กิจการร้านถ่ายรูปของนายทานากะที่ลำปางดีพอสมควร แต่ลำปางเป็นเมืองเล็ก เมื่อนายแพทย์ชาวอเมริกันชื่อ ดร.คอร์ต ซึ่งคุ้นเคยกับนายทานากะได้ชักชวนให้ไปเปิดร้านถ่ายรูปที่เชียงใหม่ โดยมาเปิดที่บ้านวัดเกตุ ซึ่งเป็นย่านชุมชนการค้าของเชียงใหม่สมัยนั้น กิจการร้านถ่ายรูปของนายทานากะเจริญรุ่งเรืองมีฐานะขึ้น นายทานากะจึงได้แต่งงานกับนางสาวทองดี ภิญโญ ชาวลำพูน มีลูกสาว 1 คนชื่อ "คำปุ่น" ต่อมาได้แต่งงานกับนายฮาตาโน ผู้สืบทอดกิจการร้านถ่ายรูปต่อจากนายทานากะ
หลังจากที่นายทานากะแต่งงาน จึงได้ขยายกิจการโดยไปซื้อที่ดินข้างโบสถ์คริสตจักรที่ 1 ถนนเชียงใหม่- ลำพูน ริมแม่น้ำปิงเปิดเป็นร้านถ่ายรูปใหม่ชื่อ "ร้านเชียงใหม่ถ่ายรูป" ซึ่งเป็นโรงงานที่มีกระจกถ่ายรูปสามารถใช้ถ่ายรูปตอนเช้าได้โดยไม่ต้องใช้แสงไฟฟ้า ผลงานการถ่ายรูปของนายทานากะสมัยนั้น นิยมถ่ายภาพ วิวทิศทัศน์ และภาพเหตุการณ์ต่างๆ ในเชียงใหม่ นับได้ว่าร้านถ่ายรูปของนายทานากะ เป็นร้านถ่ายรูปแห่งที่ 2 ของเมืองเชียงใหม่ต่อจากร้าน "ชัวย่งเส็ง" ของหลวงอนุสารสุนทร
มิสเตอร์ เอ็ม.ทานากะ เสียชีวิตเมื่อวัย 88 ปีด้วยโรคชรา นางคำปุ่นและนายฮาตาโน (Mr. Shu Hatano) ลูกเขยจึงได้สืบทอดกิจการร้านถ่ายรูปต่อจาก นายทานากะ นายฮาตาโนเกิดที่เมืองฮิโรชิมาและเดินทางเข้ามาในประเทศไทยตาม คำชักชวนของพี่ชายคือนายโซโจ ฮาตาโน ซึ่งทำงานอยู่ที่ร้านถ่ายรูปของนาย เค. อีโซนากา ซึ่งเปิดเป็นร้านถ่ายรูปของชาวญี่ปุ่นร้านแรกในกรุงเทพฯ ตั้งอยู่บนถนนเจริญกรุง บริเวณไปรษณีย์กลาง นายฮาตาโนทำงานอยู่ที่ร้าน เค. อีโซนากา ประมาณ 4 ปี แล้วจึงกลับไปเรียนวิชาถ่ายรูปที่โรงเรียน Oriental Photo School กรุงโตเกียว 1 ปีเศษ แล้วจึงกลับเข้ามาทำงานอยู่กับนายทานากะที่เชียงใหม่
ในช่วงนี้เองที่ความนิยมการถ่ายรูปเริ่มเป็นที่แพร่หลายในเชียงใหม่ มีร้าน ถ่ายรูปเกิดขึ้นเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะร้านของชาวญี่ปุ่นจากกรุงเทพฯได้มาเปิดร้านถ่ายรูปที่มีชื่อได้แก่ร้าน "ยากี" ซึ่งเช่าที่ของห้างอนุสารสุนทร บริเวณหน้าวัดอุปคุต บนถนนท่าแพ นอกจากนั้นยังมีร้านถ่ายรูปของชาวจีนชื่อ "เต็กหมัน" มาเปิดกิจการถ่ายรูปในเชียงใหม่ หลังจากนั้นกิจการถ่ายรูปในเชียงใหม่ก็เจริญรุ่งเรืองขึ้นตามลำดับ
อย่างไรก็ตาม หลวงอนุสารสุนทร ,มิสเตอร์ เอ็ม.ทานากะและนายฮาตาโน ถือได้ว่าเป็นบุคคลผู้บุกเบิกการถ่ายภาพในเชียงใหม่ ซึ่งผลงานถ่ายภาพของ ทั้งสามท่านล้วนแล้วแต่เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่สามารถใช้อ้างอิงถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในอดีต ซึ่งไม่อาจประเมินค่าเป็นตัวเงินได้ ภาพต่างๆ เหล่านั้นจึงเป็นเสมือนมรดกชิ้นสำคัญที่เชื่อมรอยต่อระหว่าง "อดีต" กับ "ปัจจุบัน" ได้เป็นอย่างดี
เอกสารประกอบ
ปราณี ศิริธร "ผู้บุกเบิกแห่งเชียงใหม่",2523
ศักดา ศิริพันธุ์ "วิวัฒนาการการถ่ายภาพในประเทศไทย (2338 - 2535),2535