ปี่พระอภัยมณี...หาย   ปี่พญามังราย....อยู่.?

 อนุสนธิจากกรณีที่ปี่พระอภัยมณีหายไปจากรูปจำหลัก  แต่ต่อมาได้คืนจากกองขยะห่าง
จากบริเวณอนุสาวรีย์สุนทรภู่ประมาณ ๓  กิโลเมตร พระอภัยมณีนั้นเป็นตัวละครในจินตนาการของสุนทรภู่  เป็นตัวเอกที่ไปเรียนวิชากับอาจารย์โดยต้องแลกกับค่าเล่าเรียนเป็นทองคำแสนตำลึง โดยพระอภัยมณีพระธำมรงค์ที่ติดกายไปชดใช้เป็นค่าเล่าเรียน  ใช้เวลาเรียนทั้งหมดเจ็ดเดือน  หลังเรียนอาจารย์ให้พระธำมรงค์คืน โดยบอกว่าเป็นอุบายให้เรียนได้เฉพาะเชื้อพระราชวงศ์หรือลูกหลานคหบดีเท่านั้น
         
ถ้าแม้นว่าข้าศึกมันโจมจับ                    จะรบรับสารพัดให้ขัดสน
เอาปี่เป่าเล้าโลมน้ำใจคน                     ด้วยเล่ห์กลโลกาห้าประการ
คือรูปรสกลิ่นเสียงเคียงสัมผัส           เกิดกำหนัดลุ่มหลงในสงสาร
ให้ใจอ่อนนอนหลับดังวายปราณ      จึงคิดอ่านเอาชัยเหมือนใจจง

                           ส่วนพญามังรายนั้นเป็นพระมหากษัตริย์ที่มีตัวตนจริงในประวัติศาสตร์  เป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์มังราย  พระองค์พระราชสมภพที่ เมืองเชียงแสน  (จังหวัดเชียงราย-ปัจจุบัน)  ในช่วงวัยเยาว์พระองค์ชอบเล่นลูกข่างและเป่าปี่  เป่าแคน   ปี่พญามังรายนั้น น่าเป็นปี่พื้นเมืองที่ทำจากต้นไผ่ ต้นอ้อ  และเป็นปี่ลื้อเพราะเชื้อเครือทางสายพระราชมารดาของพระองค์เป็นพระราชธิดาหรือไม่ก็เป็นพระเจ้าน้องยาเธอของท้าวรุ่งแก่นชาย กษัตริย์เมืองเชียงรุ่ง  ดินแดนสิบสองพันนา (  ประเทศจีนในปัจจุบัน ) ดังมีเอกสารพับเคล้าเชื้อเจ้าแสวนหวีฟ้า หรือพับเชื้อเครือเจ้าแผ่นดินลื้อ ซึ่งก็คือสมุดข่อยที่เป็นพงศาวดารบันทึกลำดับราชวงศ์กษัตริย์ไทลื้อที่ปกครองเมืองเชียงรุ่ง
                       สิบสองพันนาในอดีตเป็นรัฐอิสระที่ปกครองตนเองสืบเชื้อเครือกษัตริย์มาถึง ๔๐ รัชกาล เนื่องจากมีฐานะเป็นรัฐชายขอบที่ติดกับล้านนา   พม่า  จีน และล้านช้าง จึงมีประวัติความเป็นมาเกี่ยวเนื่องกับรัฐเหล่านี้ตลอดมา เอกสารใบลานล้านนาในบางส่วนที่มีเนื้อความคลุมเครือไม่ชัดเจน เอกสารพับลื้อช่วยให้ภาพในอดีตชัดเจนขึ้น                                                    

                           เอกสารพับพื้นเคล้าเครือเจ้าแสวนฟ้าสิบสองพันนา ฉบับขนานจอมชำระ  คำว่า ขนาน  ของไทลื้อ คือ ผู้ที่ผ่านการบวชเป็นพระภิกษุแล้ว เหมือนคำว่า ทิด ในคำสยาม  คำว่า หนาน  ในล้านนา  ขนามจอมนี้เป็นอาลักษณ์เมืองฮายได้ชำระโดยรวบรวมจากฉบับเดิม ๓ ฉบับเมื่อ พ.ศ.๒๕๒๔ ได้ระบุถึงพระราชประวัติและความเป็นมาของพญามังรายในวัยเยาว์ว่าพระองค์ชอบเล่นลูกข่างและเป่าปี่ จนพระอัยกาเจ้าท้าวรุ่งแก่นชายกษัตริย์เมืองเชียงรุ่งทรงโปรดให้ช่างประจำราชสำนักหล่อลูกข่างและตีปี่ทองคำเพื่อพระราชทานให้พระราชนัดดาของพระองค์(คัดลอกมาเฉพาะส่วนที่เห็นว่าเกี่ยวเนื่อง)
                            "ท้าวรุ่งแก่นชายเป็นเจ้าสักแทนพ่อ   ท้าวรุ่งแก่นชายมีลูกชาย ๑ ชื่อท้าวแรงหลวง  ลูกยิงหนึ่งชื่อนางโอมิ่งไข่ฟ้า  ใหญ่มาพอช่างย่างแอ่วเหล้นใส่ชื่อนางอกแอ่น  ยามนั้นเจ้าเชียงรายชื่อแสนดาวหยาดเชียงรายมาสอดเอาเป็นนาง  ยามเมื่อจักอ้มหื้อเจ้าเชียงรายนั้น  มาใส่ชื่อนางคำกาย  ดังนางผู้นั้นก็เป็นที่รักมักจำเรินใจแห่งพระยาแท้แล   บ่นานเท่าใดนางฝันหันดาวผกายลูก ๑ ตกแต่อากาศหุนทักขิณ  มาใส่อกใจนาง  วันลูนนางก็กล่าวแก่พระยาชู่อัน   พระยาก็เรียกหาพรหมณอาจานมาทวายดูนิเมตนาง   พรหมณอาจานกล่าวว่า   นางจักได้ลูกชาย  ๑ ผู้ประเสิดจักผาบแพ้ท้าวหุนทักขิณหมิ้นชะแล   ดังนางทรูงครรภได้ ๑๐ เดินก็ประสูติแล  ดังลูกชายก็จำเรินใหญ่มาได้เดิน ๑ พระยาเมิงลื้อ  ท้าวรุ่งแก่นชายแลพี่ชายนางชื่อท้าวแรงหลวง   ก็ชวนเอานางตนแม่แลพ่อลุงไพหลอนเดินมงคลผู้เป็นหลานถึงเวียงเชียงราย    จิงเรียกเจ้ากุมมารนั้นชื่อว่ามงคลนารายเพื่ออั้นแล   ท้าวรุ่งแก่นชายก็คืนมาสู่ที่อยู่แห่งตนหั้นแล  เมื่อพายลูนคุนทั้งหลายเรียกว่าท้าวมังราย  ลูกนางคำกาย  หลานท้าวรุ่งแก่นชายว่าอั้นแล  แต่นั้นท้าวรุ่งแก่นชายก็ยอมหื้อคนไปใช้หานนั้นชู่เดิน   คนใช้มากล่าวว่า  หลานชายท่านใหญ่มาหมเหล้นหมากข่างว่าอั้น  ท้าวรุ่งแก่นชายก็หื้อคนช่างหมอหล่อคำหื้อเป็นหมากข่างนั้นเอาลุงไพหาหลานเหล้น   ลูนนั้นคนใช้ก็พอกมากล่าวว่า  หลายชายเจ้าใหญ่มาหมเป่าปี่  ก็หื้อคนหมอช่างมาตีปี่คำเอาไพหื้อหลานเหล้นแล"
                        เนื่องจากพญามังรายเป็นมหาราชพระองค์ที่ ๒ ของล้านนา มีพระราชมารดาเป็นเชื้อพระวงศ์ไทลื้อจึงมีบันทึกกล่าวถึงพญามังรายในช่วงแรกๆอย่างชัดเจน ทำให้เราสามารถเชื่อได้อย่างไม่กังขาว่าพระนามของพระองค์คือมังรายอย่างแน่นอน  แม้จะมีนักวิชาการบางท่านในไทยระบุว่าที่เขียนพระนามว่า เมงราย นั้นอาจเป็นเพราะระบบการออกเสียงของชาวไทลื้อที่ออกเสียง มัง  เป็น  เมง  หากออกเสียงแบบนั้นจริงพับสาลื้อน่าจะจารเป็นเมงราย  แต่ในเอกสารพับสาลื้อกลับเขียนหรือจารพระนามเป็น มังราย ส่วนตำแหน่งข้างหน้านามพระเจ้ามังรายนั้น พับลื้อจารเป็นพญาทุกครั้ง  แต่ด้วยระบบการเขียนที่อาจไม่เป็นมาตรฐานเดียวกันทำให้คำว่า พญา เขียนหลายรูปเป็น ภยา , พยา และพรยา  ในล้านนาเองก็เขียนหลายรูปแต่ทุกรูปอ่านได้ว่า พะ- ยา เท่านั้น ไม่อาจจะอ่านออกเสียงเป็น พ่อ-ขุน  ได้เลยไม่ว่ากรณีใดใด และในตำแหน่งกษัตริย์ในอาณาจักรสุโขทัยที่มีไม่ถึงสิบพระองค์นั้นมีการใช้คำว่าพ่อขุนเพียง ๒ รัชกาล คือพ่อขุนศรีอินทราทิตย์และพ่อขุนรามคำแหง นอกนั้นใช้พระยาคือ พระยาบาลเมือง,พระยาเลอไทย,พระยางั่วนำถุม  เป็นต้น  คำว่าพญา หรือ พระยาจึงมิได้ใช้เฉพาะในล้านนาเท่านั้นใช้ทั่วไปในอยุธยาก็ใช้ในความหมายที่หมายถึงกษัตริย์ต่อมาความหมายลดลงกลายเป็นเพียงขุนนางจึงวิวัฒน์คำศัพท์ที่หมายถึงกษัตริย์เป็นสมเด็จเจ้าพระยาจนมาเป็นพระบาทสมเด็จในยุครัตนโกสินทร์  

                     ข้อความในพับสาลื้อมีเนื้อความตอนสุดท้ายกล่าวถึงพญามังรายว่า 

   " ดังท้าวมังรายใหญ่มาก็หมเป่าปี่แปงคำขับสอนหื้อคนทั้งหลาย   สืบมาถึงกาละบัดนี้แล"

                           ในเอกสารพับพื้นเคล้าเครือเจ้าแสวนฟ้าสิบสองพันนา ฉบับขนานจอมชำระ ไม่ได้ระบุแต่เพียงว่าพญามังรายหุมหรือยิยมชมชอบการเป่าปี่ แต่ยังระบุต่อไปว่าพญามังรายแต่งคำขับที่ใช้ขับกับปี่ด้วยจึงทำให้เป็นต้นเค้า คำขับลื้อ สืบมาจนปัจจุบัน  ก็แสดงให้เห็นว่าปี่ที่พญามังรายเป่าคือปี่ลื้อที่สืบสายมาจนปัจจุบันนี้
 

                            ไทลื้อในปัจจุบันทั้งในดินแดนสิบสองพันนาหรือลื้อที่อพยพมาตั้งรกรากในล้านนาต่างก็นิยมการฟังขับลื้อกันทั้งนั้น ในชุมชนไทลื้อ ตำบลหย่วน  อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา มีการใช้และผลิตปี่ลื้ออยู่อย่างต่อเนื่อง  นายจรัส   สมฤทธิ์   ชาวลื้อบ้านธาตุสบแวน ตำบลหย่วนซึ่งเป็นนักอนุรักษ์วัฒนธรรมลื้อเครือโมโยเฒ่าจ้อย (โมโย ภาษาลื้อหมายถึง ตระกูล) ระบุว่าปี่จะให้เสียงดีต้องทำจากไม้ไผ่ขม ซึ่งหายาก และปี่มี ๓ ขนาด คือ ปี่หลวง  ปี่ปู้และปี่แม่ ปี่หลวงเสียงทุ้มกังวานมาก มีขนาดใหญ่ ปัจจุบันหาคนเปล่าเป็นค่อนข้างยากเพราะต้องใช้พลังเสียงมากกว่าปี่ปู้และปี่แม่     ปี่ที่ใช้ประกอบการขับลื้อมี ๒ ชนิด คอ ปี่ผู้ หรือปี่ปู้ เสียงทุ้มเป่าประกอบช่วงผู้ชายขับ  ปี่แม่เสียงเล็กแหลมเป่าขณะที่ช่างขับลื้อผู้หญิงขับ (สัมภาษณ์เมื่อวันที่ ๒๕ พ.ค.๒๕๕๑ ณ บ้านธาตุสบแวน) ส่วนการขับลื้อนั้นิยมในทุกๆงาน เช่น การบวช  งานเฉลิมฉลองต่างๆ รวมถึงงานขึ้นบ้านใหม่ด้วย ซึ่งก็คล้ายกับการจ้างช่างซอมาซอในงานต่างๆของชาวล้านนานั่นเอง ( ใครสนใจคำขับลื้อมีงานวิจัยเกี่ยวกับคำขับลื้อ ของมาลา  คำจันทร์ ที่มหาวิทยาลัยศิลปากร )

                          นายจรัส   สมฤทธิ์ เป่าปี่ลื้อ

                           ปี่ลื้อน่าจะคงอยู่ต่อไปหากชาวไทลื้อทั้งในและนอกสามประเทศสืบสานให้ปี่ลื้อเป็นเครื่องดนตรีในชีวิตประจำวันจากรุ่นต่อรุ่น ส่วนป้ายฐานอนุสาวรีย์พญังรายที่ประดิษฐาน ณ ห้าแยกเมืองเชียงรายก็จะยังคงอยู่อย่างน่าละอายในความผิดพลาดต่อไปเพราะป้ายนั้นเขียนใต้ฐานพระบรมราชานุสาวรีย์ว่า พ่อขุนเมงราย  ผิดทั้งคำนำหน้านามและพระนามของพระองค์ กษัตริย์ผู้สร้างเมืองเชียงราย จนเชียงรายเป็นเมืองอุดมสมบูรณ์ทางวัฒนธรรมล้านนา ดังวรรคสุดท้ายของคำขวัญที่ว่า ถิ่นวัฒนธรรมล้านนา ? หากแก้คำจารใต้ฐานพระบรมราชานุสรณ์ให้ถูกต้องว่า “พญามังราย” คงจะเป็นเกียรติ เป็นศรีแก่เมืองเชียงรายและชาวล้านนามากกว่านี้.....กระมัง ?

อ้างอิง
พับสาเคล้าเครือเจ้าแสวนหวีฟ้าสิบสองพันนา ฉบับขนามจอมชำระ (๒๕๒๔)
ประเสริฐ ณ นคร , วินัย  พงศ์ศรีเพียร “ ความรู้พื้นฐานประวัติศาสตร์สุโขทัย” กรมวิชาการ. คู่มือการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนประวัติศาสตร์ ประวัติศาสตร์ไทย จะเรียนจะสอนกันอย่างไร?. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์การศาสนา,๒๕๔๓.