ธาตุน้ำ เป็นองค์ประกอบที่มีมากที่สุดในร่างกาย ทั้งในเซลล์และนอกเซลล์ น้ำมีความสำคัญทำให้ระบบต่างๆ ของร่างกายทำงานได้ปกติ
มีสิ่งสำคัญในการควบคุมสุขภาพอยู่ 3 อย่าง คือ
- ศอเสมหะ ควบคุมน้ำบริเวณคอขึ้นไปเกี่ยวกับเสมหะ น้ำมูกมีหรือไม่อย่างไร มีมากเวลาใด อาจหมายถึงการทำงานของต่อมต่างๆ ที่ผลิตน้ำเมือก น้ำมูกบริเวณดังกล่าว
- อุระเสมหะ ควบคุมน้ำบริเวณอกเหนือกลาง ตัวจากคอมาถึงบริเวณลิ้นปี่ เหนือสะดือ การซักถามจะต้องถามถึงการไอ เสมหะเป็นอย่างไร การหอบ การอาเจียน น้ำที่ออกมาเป็นอย่างไร การปวดท้องเกี่ยวกับน้ำย่อยในกระเพาะอาจจะหมายถึงการทำงานของต่อมน้ำมูก เมือกในปอด หลอดลม น้ำในกระเพาะอาหาร น้ำดี น้ำย่อยในลำไส้เล็ก
- คูถเสมหะ ควบคุมน้ำช่วงล่างจากสะดือลงไป อาจเป็นน้ำมูกเมือก น้ำในลำไส้ น้ำในอุจจาระ น้ำปัสสาวะ น้ำในมดลูก ช่องคลอด (ถ้าเป็นหญิง) และน้ำอสุจิ (ถ้าเป็นชาย) จึงต้องซักประวัติเกี่ยวกับอาการที่เกี่ยวข้อง เช่น การถ่ายปัสสาวะ อุจจาระ ลักษณะเหลว หรือแข็ง มีน้ำมากน้อยเพียงใด ผิดปกติอย่างไร

ธาตุลม หมายถึงการเคลื่อนไหวทุกชนิด เช่น
- การหายใจ
- การบีบตัวสูบฉีดเลือดของหัวใจ
- การไหลเวียนของเลือด
- การยืดหดตัวของกล้ามเนื้อ
- การเคลื่อนไหวของเซลล์ หรือกระแสสัญญาณของระบบประสาท
- การควบคุมความรู้สึกของอารมณ์ เช่น สดชื่น ตื่นเต้น กลัว กังวล เจ็บ สั่น เกร็ง
มีสิ่งสำคัญในการควบคุมสุขภาพอยู่ 3 อย่าง คือ
- หทัยวาตะ ลมที่ควบคุมอารมณ์ จิตใจ การเต้นของหัวใจ ความหวั่นไหว ความกังวล
- สัตถกะวาตะ ลมที่คมเหมือนอาวุธ หมายถึง เมื่อเกิดอาการจะมีอาการฉับพลัน เจ็บปวดลึกๆ เหมือนดังอาวุธเสียบแทง จากลักษณะดังกล่าวอาการคล้ายกับภาวะขาดเลือด เช่น กล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดหรืออวัยวะใดๆ ขาดเลือดจะมีอาการเจ็บปวดรุนแรง
- สุมนาวาตะ ลมที่ควบคุมพลังที่อยู่เส้นกลางลำตัวตามแนวดิ่ง ในตำราการนวดไทยเส้นสุมนาถูกจัดเป็นเส้นสำคัญในเส้นสิบ เส้นนี้จะวิ่งกลางลำตัวจรดปลายลิ้น จึงน่าจะเป็นตัวควบคุมระบบประสาท การไหลเวียนโลหิต สมอง ไขสันหลัง ระบบอัตโนมัติต่างๆ การซักถามอาการควรถามเกี่ยวกับการทำงานของแขนขา การปวดเจ็บหลัง การชัก การกระตุก ตำราโบราณกล่าวว่าอาการลิ้นกระด้างคางแข็งเกิดจากสุมนา แสดงว่าน่าจะเกี่ยวกับสมอง ประสาท

 ธาตุไฟ มีแหล่งกำเนิดในร่างกายมาจากการสันดาป คือ
- การใช้พลังงานต่างๆ (metabolism)
- ไฟน้ำย่อยในระบบย่อยอาหาร
- กระตุ้นให้จอรับภาพของดวงตารับแสง
- การทำงานของเซลล์สมอง ให้ปรากฏเป็นความชาญฉลาด
มีสิ่งสำคัญในการควบคุมสุขภาพอยู่ 3 อย่าง คือ
- พัทธปิตตะ คือดีในฝัก บางท่านอาจสับสนว่าน้ำดีคือธาตุน้ำ เหตุใดจึงจัดเป็นไฟ เข้าใจว่าพัทธปิตตะในที่นี้ คือการควบคุมการทำงานของน้ำดี และการย่อยสลายจากการทำงานของน้ำดี ส่วนน้ำดีจัดเป็นธาตุน้ำ อาการบ่งบอกการทำงานที่ผิดปกติไป จึงน่าจะหมายถึงการปวดท้อง น้ำดีอุดตัน ภาวะการผลิตน้ำดีของตับผิดปกติ ตับอักเสบ เกิดอาการตัวเหลือง ตาเหลือง เกิดน้ำดีอักเสบเป็นนิ่ว เป็นต้น เป็นเรื่องที่ควบคุมการทำงานของธาตุน้ำเป็นอาการบ่งบอกถึงการทำงานที่ผิดปกติไป จึงน่าจะหมายถึงการปวดท้อง น้ำดีอุดตัน เป็นเรื่องที่ควบคุมการทำงานของน้ำดีในตับ และถุงน้ำดีที่เรียกว่าในฝักนั่นเอง
- อพัทธะปิตตะ ดีนอกฝัก หมายถึง การทำงานของน้ำดีในลำไส้ การย่อยอาหาร อาการคือจุกเสียด อืดเฟ้อ อาหารไม่ย่อย ดีนอกฝักพิการ จะทำให้เหลืองทั้งตัว ดีในฝักพิการจะมีอาการคุ้มคลั่งเหมือนผีเข้า ถ่ายเป็นสีเขียว
- กำเดา องค์แห่งความร้อน เป็นตัวควบคุมความร้อนในร่างกาย น่าจะหมายถึงศูนย์ควบคุมอุณหภูมิของร่างกายนั่นเอง การตรวจสามารถดูที่อาการไข้ว่าตัวร้อนจัดหรือไม่เพียงใด

อาหารประจำธาตุเจ้าเรือน
ธาตุดิน ควรรับประทานอาหารรสฝาด หวาน มัน เค็ม ได้แก่
- รสฝาด ยอดจิก ยอดมะม่วงหิมพานต์ ผลมะตูมอ่อน มะเดื่ออุทุมพร ยอดฝรั่ง ผักกระโดน ยอดเสม็ด หัวปลี กล้วยดิบ มังคุด ฝรั่งดิบ
- หวาน น้ำนม น้ำอ้อย เห็ด บุก ผักหวานป่า หน่อไม้ ผลฟักข้าว ดอกลีลาว เต่ารั้ง ผักขี้หูด กะหล่ำปลี 
- มัน สะตอ เนียง บัวบก ขนุนอ่อน ถั่วพู ฟักทอง กระถิน ยอดผักติ้ว ชะอม เผือก มัน ถั่วต่างๆ
- เค็ม เกลือ
   
ธาตุน้ำ ควรรับประทานอาหารรสเปรี้ยว รสขม ได้แก่ มะกรูด มะนาว ส้ม สับปะรด มะเขือเทศ ส้มโอ ส้มเขียวหวาน ยอดมะขามอ่อน ยอดชะมวง มะดัน
   
ธาตุลม ควรรับประทานอาหารรสเผ็ดร้อน ได้แก่ ขิง ข่า ตะไคร้ กระชาย พริกไทย โหระพา กะเพรา กระเทียม ขึ้นฉ่าย ยี่หร่า ฯลฯ

ธาตุไฟ ควรรับประทานอาหารรสขม เย็น จืด ได้แก่
- รสขม ฝักเพกา มะระขี้นก ยอดหวาย ดอก-ใบ ขี้เหล็ก ใบยอ สะเดา ผักโขม มะเขือ ยอดมะรุม เป็นต้น
- เย็น จืด ผักบุ้ง ผักกะเฉด ตำลึง แตงโม หัวผักกาด ฟักเขียว แตงกวา คะน้า บวบ มะเขือ ฯลฯ

จะเห็นได้ว่าอาหารที่เรารับประทานเข้าไปนั้นมีความสำคัญมาก คือถ้าทานถูกกับธาตุของตนก็ถือว่าเป็นโอสถทิพย์สามารถเยียวยารักษาชีวิตให้ดำรงคงอยู่ได้ยาวนาน ถ้าทานผิดก็จะเป็นยาพิษทำร้ายทำลายชีวิตตัวเอง

ตามทฤษีการแพทย์แผนไทย
กำหนดว่าผู้สูงอายุ คือ 32 ปีขึ้นไป

เหตุผลการแบ่ง เพื่อการดูแลตนเองด้วยความไม่ประมาทด้วยการเลือกอาหารที่มีประโยชน์ อาหารที่ถูกกับธาตุเจ้าเรือน การออกกำลังกาย การฝึกจิตใจ หลีกเลี่ยงสิ่งที่เป็นภัยกับร่างกายทั้งในระยะสั้นและระยะยาว
การดำเนินวิถีชีวิตตามหลักธรรมานามัยเป็นหัวใจหลักในการสร้างเสริมสุขภาพ ได้แก่ กายานามัย จิตตานามัย ชีวิตตานามัย

กายานามัย ทำให้สุขภาพร่างกายแข็งแรงจากการรับประทานอาหารตามธาตุเจ้าเรือน เน้นกินปลาเป็นหลัก กินผักเป็นพื้น กินผลไม้ไทยที่ออกตามฤดูกาล การออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอด้วยท่าฤๅษีดัดตน
จิตตานามัย หมั่นฝึกจิตใจให้สงบ ฝึกสมาธิ ไม่คิดเบียดเบียนผู้อื่น ยิ้มด้วยความจริงใจ สมาธิคือยารักษาโรคได้ คนที่สามารถฝึกสมาธิอยู่อย่างสม่ำเสมอจะเป็นคนที่อิ่มเอิบด้วยความสุข
ชีวิตตานามัย การดำเนินชีวิตชอบ ด้วยทางสายกลาง มีอาชีพสุจริต นอกจากนี้ยังรวมถึงการทำชีวิตให้อยู่ในธรรมชาติชอบ คือ การปรับธาตุ 4 ภายนอก สร้างสิ่งแวดล้อมที่ดีงาม

ยึดตามแนวทฤษฎี
การเจ็บป่วยไม่ได้แยกเป็นผู้ป่วยทางศัลยกรรมหรืออายุรกรรม แต่กลับมองว่า สาเหตุการเกิดโรคหรือการเจ็บป่วยเกิดจากอิทธิพลดังต่อไปนี้
    1. มูลเหตุธาตุทั้ง 4 (ธาตุสมุฏฐาน)
    2. อิทธิพลของฤดูกาล (อุตุสมุฏฐาน)
    3. อายุที่เปลี่ยนไปสามวัย (อายุสมุฏฐาน)
    4. ถิ่นที่อยู่อาศัย (ประเทศสมุฏฐาน)
    5. อิทธิพลของกาลเวลาและสุริยจักรวาล (กาลสมุฏฐาน)
    6. พฤติกรรมที่เป็นมูลเหตุก่อโรค ซึ่งมี 8 ประการ

การดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์แผนไทย แบบองค์รวม เน้นการดูแลทั้งกาย จิต สังคม และสิ่งแวดล้อม ทั้งป่วยและไม่ป่วย
    การสร้างเสริมสุขภาพ คือกระบวนการสร้างสมรรถนะเพื่อให้มีสุขภาพที่ดี แพทย์แผนไทยไม่ได้แยกการสร้างเสริมสุขภาพกับการรักษาออกจากกันแต่ทำไปพร้อมกัน
    การสร้างเสริมสุขภาพเริ่มที่ตัวเรา เริ่มได้เลยไม่ต้องรอให้แก่ ไม่ต้องรอให้ป่วย เพื่อให้เรามีสุขภาพที่สมบูรณ์แข็งแรง
    **แก่อย่างสง่า ตายอย่างสงบ**
    ** ไม่เจ็บป่วยด้วยโรคที่ป้องกันได้**

   และปิดท้ายด้วยบทพระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ
    สมุนไพร ไทยนี้ มีค่ามาก
    พระเจ้าอยู่หัว ทรงฝาก ให้รักษา
    แต่ปู่ย่า ตายาย ใช้กันมา
    ควรลูกหลาน รู้รักษา ใช้สืบไป