บทบาทของการแพทย์อิสลามต่อเรอเนสซองยุโรป The Islamic Medicine: Its Role in the Western Renaissance

บทความโดย ลานา อัมรีล

หน้าแรกของ อัล-กอนูน (Al-Qanun หรือ Canon of Medicine เอนไซโกลปิเดียด้านการแพทย์ของอวิเซนนาที่ใช้สอนในโรงเรียนแพทย์ยุโรปจนถึงปี 1650

โรงเรียนแพทย์ซาแลร์โน อิตาลี

ซาแลร์โนได้กลายมาเป็นมหาวิทยาลัยแพทย์แห่งแรกสุดของโลกคริสเตียนหลังจากที่คอนสแตนติน ดิอาฟริกัน ได้เดินทางมาที่นี่ ในปี 1065 เขาได้ขนตำราแพทย์อิสลามจำนวนมหาศาลลงเรือจากอาฟริกามาที่อิตาลี และด้วยการสนับสนุนจากอาร์คบิชอบอัลฟานัสแห่งซาแลร์โน คอนสแตนตินได้เริ่มแปลตำราภาษาอารบิกเหล่านี้เป็นภาษาละติน (แต่ที่แปลๆ ไป คอนสแตนตินมักไม่ได้ระบุแหล่งข้อมูลไว้ ราวกับเป็นผู้แต่งตำราซะเอง แต่ท้ายที่สุดเมื่อมาดูเนื้อหาแล้วก็รู้ว่าแปลมาจากตำราอาหรับเล่มใด – ผู้แปล) ก่อตั้งโรงเรียนแพทย์ที่ซาแลร์โน โดยเลียนแบบโรงเรียนแพทย์ของโลกมุสลิมทั้งที่ตะวันออกและที่สเปน “การศึกษาด้านแพทย์มีทั้งในห้องสมุดและในโรงพยาบาล และนักเรียนจะทำงานตามคำชี้แนะของคณะครู” จากนั้นโรงเรียนซาแลร์โนก็มีชื่อเสียงขึ้นเพราะการจัดองค์กรใหม่และการแพทย์แบบใหม่ ซึ่งมีบทบาทนำไปสู่การฟื้นฟูวิทยาการในอิตาลี และยังทำให้มหาวิทยาลัยซาแลร์โนเป็นโรงเรียนแพทย์ที่โด่งดังที่สุดในโลกคริสเตียนตะวันตกในยุคนั้น

ตำราเด่นๆ ที่คอนสแตนตินแปลมาได้แก่

·         Liber pantegni แปลมาจากตำราแพทย์ Kitab Kamil as-sin'a at-tibbiya (the complete or ‘perfect' book on medical art) หรือรู้จักกันในชื่อ กิตาบ อัล-มาลิกี (Kitab al-Maliki) ของอาลี อิบนุ อับบาส อัล-มาจูซี หนังสือเล่มนี้เขียนเสร็จในปี 980 เป็นตำราวิชาการอาหรับที่สำคัญที่สุดก่อนยุคของอวิเซนนา และตำราแปลชุดนี้กลายเป็นตำราพื้นฐานของวิชาแพทย์ศาสตร์ที่ซาแลร์โนไปในเวลาไม่นาน และเป็นแนวทางของรูปแบบการศึกษาของโลกสมัยกลางในเวลาต่อมา อัล-มาจูซีเป็นชาวเปอร์เซีย บรรพบุรุษนับถือศาสนาโซโรเอสเตอร์ แต่ตัวเขาเองเป็นมุสลิม ความศรัทธาในอัลลอฮของเขาปรากฎอยู่ทั่วไปในหนังสือที่เขาแต่ง

·         Viaticum แปลมาจากตำรา Kitab Zad al-Musafir wa qut al-Hadir (Provision for the traveler and nutrition for the sedentary) ของ อิบนุฮาลิด อัล-กัซซาร์ (Ibn Halid al-Gazzar เสียชีวิตค.ศ.1004) เป็นหนังสืออาหรับที่โด่งดังมากมีเนื้อหาเด่นด้านทันตกรรม อัล-กัซซาร์เป็นชาวอาฟริกาเหนือ

·         Liber de gradibus แปลมาจาก Kitab al-adwiya al-mufrada (Treatise on Simple Drugs) ของอิบนุ อัล-จัซซาร์ แห่งคอยราวัน ตูนีเซีย

·         Liber de isagogis ของโยฮันนิชัส (Johanitius) นั้นทำให้โลกตะวันตกได้รู้จักวิธีการใหม่ๆ ด้านแพทย์ศาสตร์ ตำราโลกตะวันตกพร่ำบอกเราแค่ชื่อละตินแบบนี้ โดยละเลยที่จะบอกว่าโยฮันนิชัสแท้จริงก็คือ ฮูนาอีน อิบนุ อิสฮัค (Hunayn Ibn Ishaq ค.ศ.809-873) และตำรา Liber de isagogis ของเขาความจริงก็คือหนังสือ มัสซาอิล ฟีอิลติบ (maasa’il fi’l tib) หรือ medical questions (ปริศนาด้านการแพทย์)

การเรียนกายวิภาคศาสตร์ที่โรงเรียนแพทย์มองเปลิเอ ฝรั่งเศส (จาก Chauliac's 1363 Drande Chirurgie) 

คอนสแตนตินได้แปลตำราอื่นๆ อีกมากมายทั้งด้านโภชนาการ, กระเพาะอาหาร, ภาวะซึมเศร้า, อาการหลงลืม ซึ่งโดยมากเขียนโดยแพทย์มุสลิมในคอยราวัน เมืองหลวงของตูนีเซียที่บ้านเกิดของเขา หนังสือเหล่านี้เมื่อแปลแล้วคอนสแตนตินตั้งชื่อใหม่เป็นภาษาละติน

บางทีหนังสือแปลของคอนสแตนตินที่มีบทบาทต่อการแพทย์ยุโรปในระยะยาวก็คือ ตำราด้านโภชนาการ, อาการไข้, และด้านปัสสาวะ Liber febribus, Liber de dietis universalibus et particularibus และ Liber de urines ที่เขียนโดย ไอแซค อิสราเอลลี เบน โซโลมอน (Isaac Israeli Ben Solomon ค.ศ.832-932) ชาวยิวในอียิปต์ เป็นแพทย์ในราชสำนักฟาตีมียาของอียิปต์ คอนสแตนตินแปลตำรามาโดยบอกว่าตัวเองเขียนเองอีกตามเคย จนปี 1515 โรงพิมพ์ที่ลียง ฝรั่งเศส พิมพ์หนังสือ Opera Omnia Isaci ของไอแซค อิสราเอลลี ออกมา ถึงจับได้ว่าคอนสแตนตินลอกมาจากหนังสือของไอแซค

ในช่วง 20 ปีถัดจากนั้น คอนสแตนตินก็ยังแปลตำราอาหรับต่อไปควบคู่กับสอนลูกศิษย์ที่โรงเรียนแพทย์ซาแลร์โน และเสียชีวิตในปี 1087 ที่สำนักสงฆ์มอนเตคัสสิโน อิตาลี

จุดเปลี่ยนผันของซาแลร์โนเริ่มต้นราวร้อยปีหลังจากยุคคอนสแตนติน เมื่อที่เมืองโทเลโด สเปน มีการแปลตำราแพทย์อาหรับออกมาเป็นภาษาละตินกันชุดใหญ่ ส่งผลให้ในเวลาต่อมาการแพทย์อาหรับก้าวขึ้นมามีบทบาทเต็มที่ที่ซาแลร์โนและทำให้ อัล-กอนูน (Canon) ของอวิเซนนาขึ้นมามีอิทธิพลแทนที่ตำราแพทย์ของฮิปโปกราเตส (Hippocrates หรือ ฮิปโปเครตีส 460 370 ปีก่อนค.ศ.) แพทย์กรีกโบราณ การแปลตำราอาหรับหนนี้ส่วนใหญ่เป็นผลงานการแปลของเจอราดแห่งครีโมนา (Gerard of Cremona ค.ศ.1114-87) จากรายชื่อหนังสือที่ลูกศิษย์เขารวบรวมไว้พบว่า เจอราดแปลตำราแพทย์อาหรับมาเป็นภาษาละติน 87 เล่ม มีบางส่วนที่มาจากตำรากรีก แต่หลักๆ แล้วก็เป็นตำราของนักการแพทย์ชื่อดังของโลกมุสลิมเช่น ตำรา 7 เล่มของราเซส ซึ่งรวมทั้งตำราแพทย์ที่ยิ่งใหญ่ของราเซสสองเล่มคือ The Liber al-mansoris และ the Continens; Canon แปลจาก อัล-กอนูน (Qanun) ของอวิเซนนา; De scientiis  แปลจาก Kitab al-lhsa al Ulum (On the Sciences) ของอัล-ฟาราบี (ibn al-Farakh al-Fārābi ค.ศ.872-951); และ The Chirurgia แปลจาก อัล-ตัสรีฟ (Al-Tasrif) ของอัลบูคาซิส (Albucasis หรือ อบูกอซิม อัล-ซาฮ์ราวี Al-Zahrawi ค.ศ.936-1013)

ก่อนศตวรรษที่ 13 หลักสูตรของซาแลร์โนเน้นที่ตำราของฮิปโปกราเตส แต่หลังจากเจอราดแห่งครีโมนาได้แปลตำราอาหรับออกมาชุดใหญ่ดังกล่าวข้างต้น การแพทย์อาหรับก็เข้ามามีอิทธิพลที่ซาแลร์โนแบบเต็มๆ แทนที่ฮิปโปกราเตส ซึ่งส่วนหนึ่งเป็นเพราะกษัตริย์เฟรเดริกที่ 2 (Frederic II ค.ศ.1194-1250) แห่งโฮลี่โรมัน ที่ได้พิทักษ์ปกป้องศิลปวิทยาการอาหรับอย่างเต็มที่

ปี 1221 กษัตริย์เฟรเดริกที่ 2 ได้ออกประกาศห้ามแพทย์คนใดในราชอาณาจักรรักษาผู้ป่วยจนกว่าจะผ่านการทดสอบและได้รับใบอนุญาตจากโรงเรียนแพทย์ซาแลร์โน และนอกจากนี้พระองค์ยังกำหนดหลักสูตรการเรียนการสอนวิชาแพทย์ที่ซาแลร์โนใหม่ดังนี้: 

·         3 ปีแรกศึกษาปรัชญาและวรรณกรรม

·         จากนั้นศึกษาด้านการแพทย์ 5 ปี

·         ฝึกเป็นผู้ช่วยแพทย์ 1 ปี

·         จากนั้นต้องทดสอบวิชาความรู้แพทย์จากตำราของฮิปโปกราเตสและอวิเซนนา (คล้ายสอบ comprehensive ของนักเรียนปริญญาโทสมัยนี้)

·         รับใบรับรองเป็นแพทย์จากคณาจารย์และกษัตริย์เฟรเดริก

ในหลักสูตรของโรงเรียน มิได้มีเฉพาะหนังสือด้านการแพทย์ที่แปลจากตำราแพทย์อาหรับโดยคอนสแตนตินเท่านั้น แต่รวมไปถึงหนังสืออีกไม่กี่เล่มที่เขียนขึ้นโดยอาจารย์ที่สอนที่ซาแลร์โน แต่ในหนังสือของอาจารย์เหล่านั้น “ก็มีสัญญาณที่บ่งบอกว่าได้รับอิทธิพลมาจากการแพทย์มุสลิมเยอะแยะไปหมด” ในบรรดาหนังสือที่โด่งดังได้แก่

• De Aegritudinum Curatione ไม่ปรากฎชื่อผู้แต่ง (บ้างก็คาดเดาว่าแต่งโดยโทรทูลาแห่งซาแลร์โน Trotula of Salerno) หนังสือเล่มนี้ประกอบไปด้วยสองส่วน ส่วนแรกอธิบายอาการป่วยไข้ตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า ส่วนที่สองเป็นความเห็นและคำอธิบายโดยอาจารย์ 7 คนของโรงเรียนแพทย์ซาแลร์โน ปรากฎว่าส่วนแรกของหนังสือเล่มนี้มีความคล้ายคลึงกับตำราของราเซส, อวิเซนนา, และอิบนุ อัล-จัซซาร์ อย่างเห็นได้ชัด

• Liber Simplici Medicina หรืออีกชื่อหนึ่งคือ Circa Instans เขียนในปี 1258 โดย G.magister fil. mag. Johannes แห่งเยย์ดา (Lleida) สเปน แต่ต่อมาพบว่าแปลมาจากตำราของอัล-กอฟิกี (Al-Gafiki ไม่แน่ใจว่าเป็นคนเดียวกับ Muhammad Al-Gafequi หรือที่รู้จักกันว่า ‘อัลกอฟิกี’ จักษุแพทย์แห่งอัล-อันดาลุส อาณาจักรมุสลิมสเปนหรือเปล่า อัลกอฟิกีที่สเปนเสียชีวิตปี 1165) ปัจจุบันหนังสือ Liber Simplici Medicina ยังเก็บรักษาไว้ที่กรุงเบิร์นและมิวนิค เยอรมนี

·         Antidotarium ตำรายาบางส่วนลอกมาจากหนังสือของกาเลนและตำรายาของแพทย์อาหรับ

·         Practica Chirurgiae (The Practice of Surgery) หรืออาจเรียกว่า Chirurgiae Magistri Rogerii (The Surgery of Master Rogerius) เขียนขึ้นในปี 1180 โดย โรเจอรีอุส ซาแลร์นีทานัส (Rogerius Salernitanus ก่อนค.ศ.1140-ค.ศ.1195) อาจารย์แพทย์ที่ซาแลร์โน ดูๆ แล้วราวกับเขียนขึ้นมาเอง แต่ท้ายที่สุดก็พบว่าลอกมาจากตำรา อัล-ตัสรีฟ (Al-Tasrif) ของอัลบูคาซิสอยู่ดี

เราสามารถกล่าวได้ว่า การแพทย์อิสลามเป็นรากฐานที่ทำให้โรงเรียนแพทย์ที่ซาแลร์โนพัฒนาขึ้นมาจนมีชื่อเสียงโด่งดัง

ความสำเร็จของโรงเรียนแพทย์ซาแลร์โนทำให้มีการเปิดโรงเรียนแพทย์ในยุโรปกันขนานใหญ่ โรงเรียนที่มีชื่อเสียงได้แก่ โบโลญญา ปาดัว ปิซา เนเปิลส์ ในอิตาลี, มองเปลิเอและปารีส ในฝรั่งเศส

โรงเรียนแพทย์มองเปลิเอ ฝรั่งเศส

เมืองมองเปลิเอตั้งอยู่ทางด้านใต้ของฝรั่งเศส ช่วงสิ้นสุดศตวรรษที่ 12 การแพทย์ที่นั่นปั่นป่วนมาก ใครๆ ก็สามารถเปิดโรงเรียนสอนวิชาแพทย์และดูแลรักษาผู้ป่วยได้ ไม่มีกฎเกณฑ์ใดๆ มาบังคับ จนกระทั่งในปี 1220 คาดินัลด์คอนราด ตัวแทนของโป๊ปออนอรีอุสที่ 3 (Honorius III ค.ศ.1148-1227) เข้ามาจัดระบบระเบียบเรื่องนี้ ก่อตั้งโรงเรียนแพทย์มองเปลิเอและจัดองค์กรให้เป็นแนวเดียวกับโรงเรียนแพทย์อาหรับ ด้วยวิธีนี้ทำให้ไม่มีหมอเถื่อนอีกต่อไป ผู้ที่สามารถรักษาผู้ป่วยได้จะต้องได้รับอนุญาตจากคณะลูกขุนซึ่งประกอบไปด้วยนักวิทยาศาสตร์จำนวนหนึ่งและมีบาทหลวงเป็นประธาน

ในช่วงนี้มีตำราที่ใช้สอนนักเรียนแพทย์ 16 เล่ม ในจำนวนนี้มี 13 เล่มเป็นตำราแพทย์อาหรับ ได้แก่

·         อัล-กอนูน (The Canon) ของอวิเซนนา

·         the Antidotarium, the Continent, the Al-Mansouri, และ the Aphorisms ของราเซส

·         ตำราด้านโรคติดต่อ; แนะแนวของแพทย์และน้ำพุ, ตำราอาการไข้  ของไอแซค อิสราเอลลี เบน โซโลมอน

·         the Isagoge ของ Honein ซึ่งความจริงก็คือ มัสซาอิล ฟีอิลติบ หรือ medical questions (ปริศนาด้านการแพทย์) ของ ฮูนาอีน อิบนุ อิสฮัค

·         งานแปลของคอนสแตนติน ดิอาฟริกัน ทั้งที่แปลจากหนังสือของ อิบนุ อับบาส อัล-มาจูซี, อิบนุ อัล-จัซซาร์, และ  Mesue the Elder (Masawaiyh ค.ศ.777-857 แพทย์ชาวคริสต์ เป็นแพทย์ประจำพระองค์ของกาหลิบราชวงศ์อับบาซียาที่กรุงแบกแดด)  

·         the Techne, De Morbo et Accidenti ของกาเลน;

• the Aphorisms ของฮิปโปกราเตส

ช่วงศตวรรษที่ 13-14 การแพทย์อิสลามเป็นตำราสำคัญที่สุดของหลักสูตรการเรียนการสอนที่โรงเรียนแพทย์มองเปลิเอ อาจารย์แพทย์ให้ความเห็นต่ออวิเซนนา, พวกเขาอธิบายเรื่องราเซสและ Mesue the Elder ในขณะที่จะอ้างถึงกาเลนเป็นครั้งคราว ส่วนฮิปโปกราเตสนั้นถูกเอามาอ้างอิงน้อยมาก ในขณะที่แพทย์กรีกโบราณคนอื่นๆ นะหรือ? “แทบไม่มีใครรู้จักเลยมั้ง!”

ในบรรดาอาจารย์แพทย์ที่มีชื่อเสียงได้แก่ Arnaud de Viulleneuve, Ermengaud Blein, Pierre de Capestang, Jean Jacme และอีกหลายๆ คน ซึ่งถูกเรียกรวมกันว่า ‘ปราชญ์อาหรับ’ เพราะพวกเขาทั้งหมดสอนการแพทย์อาหรับ!

หนังสือ The book of the lessons and keys ในบันทึกของมหาวิทยาลัยคงบอกเราได้ถึงหลักสูตรของโรงเรียนแพทย์มองเปลิเอช่วงปี 1489-1500 เราพบว่า:

1. ช่วงปี 1489-1500 ตำราที่สำคัญที่สุดของที่นี่คือ อัล-กอนูน (Canon) ของอวิเซนนา และหลังจากปี 1500 ไปแล้วนั่นแหละตำราของกาเลนถึงเข้ามาแย่งตำแหน่งตำราแพทย์อันดับหนึ่งไปจากอวิเซนนาได้

2. แพทย์ตะวันตกแทบไม่ให้ความสำคัญกับฮิปโปกราเตสเลย. แม้แต่ช่วงหลังจากปี 1500 แล้วการแพทย์อิสลามก็ยังสอนกันที่มองเปลิเอ และก็มีผู้พิทักษ์ช่วยปกป้องเป็นอย่างดี เราพบตัวอย่างได้ในหนังสือของ Austruc “Rene Moreau, อาจารย์ของมหาวิทยาลัย, ได้ต่อว่า Jacobus Sylvius ซึ่งเป็นอาจารย์อีกคนหนึ่งของมองเปลิเอ ต่อการที่ Jacobus กระทำตัวเป็นสาวกของแพทย์อาหรับ ไม่ยอมให้ความสนใจกับแพทย์กรีกโบราณอย่างฮิปโปกราเตสและกาเลน ในขณะเดียวกัน เขาก็ได้ตำหนิมหาวิทยาลัยมองเปลิเอที่ไปหลงใหลการแพทย์อาหรับ ซึ่งพิสูจน์ให้เห็นว่าแม้แต่ในช่วงกลางศตวรรษที่ 16 การแพทย์อาหรับก็มีอิทธิพลอย่างยิ่งยวดต่อมองเปลิเอ” ยิ่งไปกว่านั้น Austruc ยังระบุอีกว่า “แน่นอนว่ามองเปลิเอสอนการแพทย์อาหรับมายาวนานมาก ก็เลยไม่อยู่ในภาวะที่จะเปลี่ยนการสอนไปเป็นแพทย์แนวอื่นได้ และความหลงใหลในการแพทย์อาหรับนี้ก็ดูจะเป็นเรื่องปกติทั่วไปของทุกๆ มหาวิทยาลัยในสมัยนั้น”

3. เรื่องนี้ทำให้เราพบว่า การแพทย์อาหรับอยู่คู่กับโรงเรียนแพทย์มองเปลิเอตั้งแต่ยุคก่อตั้ง (ปี 1220) และในช่วงกลางศตวรรษที่ 16 ก็ยังคงใช้สอนอยู่ ซึ่งทำให้มองเปลิเอสามารถพัฒนาตัวเองขึ้นมาได้ และกลายเป็นศูนย์กลางวิทยาศาสตร์ ไม่เพียงแต่ในฝรั่งเศสเท่านั้นแต่ทั่วทั้งยุโรป

โรงเรียนแพทย์ปารีส ฝรั่งเศส

การเรียนการสอนของที่นี่คล้ายคลึงกับโรงเรียนแพทย์มองเปลิเอที่สุด หนึ่งในอาจารย์ที่โด่งดังที่สุดของโรงเรียนแพทย์ปารีสคือ Gilles de Corbeil เป็นศิษย์เก่าของโรงเรียนแพทย์ซาแลร์โน

ปี 1395 ห้องสมุดของโรงเรียนแพทย์ปารีสเพิ่มหนังสือเข้าไป 8 เล่ม ปรากฎว่า 5 เล่มในนั้นเป็นตำราแพทย์อาหรับ: the Concordance ของ Jean de Saint Aiman, the Concordance ของ Jean de Saint Flour, the Usu Particum ของกาเลน, the Simple ของ Mesue the Elder, the Practice ของ Mesue the Elder, the Theriaca ของอัลบูคาซิส, the Antidotarium ของอัลบูคาซิส และรวมไปถึงหนังสือล้ำค่าอีกเล่มหนึ่ง เพชรน้ำงามและโดดเด่นที่สุดของมหาวิทยาลัย นั่นคือ Totum Continens ของราเซส ซึ่งเรารู้ประวัติของหนังสือเล่มนี้ว่า กษัตริย์หลุยส์ที่ 11 (Louis XI ค.ศ.1423-83) ของฝรั่งเศส ต้องการสะสมหนังสือ the Continens ไว้ในห้องสมุดส่วนพระองค์ ก็เลยขอยืมจากห้องสมุดมหาวิทยาลัยปารีสเพื่อนำมาคัดลอก หลังจากเอาเรื่องเข้าห้องประชุมถกเรื่องนี้กันอย่างหน้าดำคร่ำเครียด คณะกรรมการก็มีมติให้ยืมได้ แต่กษัตริย์หลุยส์ที่ 11 ต้องวางมัดจำด้วยถาดเงิน 12 ชิ้น และเหรียญทองรูปมงกุฎ 100 เหรียญ!!!

คงพอมองออกใช่ไหมว่าตำราแพทย์อิสลามมีค่าและมีความสำคัญขนาดไหน!

การแพทย์อิสลามมีส่วนอย่างมากต่อกำเนิดของโรงเรียนแพทย์ยุโรป และเรายังสามารถบอกได้อีกว่า หากปราศจากการแพทย์อิสลาม, โรงพยาบาลอิสลาม, เภสัชอิสลาม, และโรงเรียนแพทย์อิสลามแล้ว บางทีเราอาจไม่ได้เห็นทั้งโรงเรียนแพทย์ซาแลร์โนและมองเปลิเอเลยก็ได้!

ที่มา: Islam Medicine: Its Role in the Western Renaissance. Hijazi Abdul Rahim. Lebanon, France.

13th and 14th Century Medicine. Sofya la Rus, Mka Lisa Kies.

Catholic Encyclopedia (1913)/History of Medicine. Wikisource.

กาเลน, อวิเซนนา, และฮิปโปกราเตส