โอทอป [ OTOP ]  

  หนึ่งตำบลหนึ่งเจ็บซ้ำ

          อีกด้านหนึ่งของตัวเลขสวยงามที่รัฐบาลประกาศความสำเร็จของโอทอป[OTOP]   คือ  ปัญหาและความล้มเหลวที่เกิดขึ้นกับชุมชนทั่วประเทศ เรื่องที่ทุกฝ่ายไม่ควรหลับตา และมัวชื่นชมแต่ตัวเลข การเติบโตเป็นร้อยเท่า โดยไม่เคยนับว่า ร้อยเท่านั้นอยู่บนซากศพเท่าไร   หนี้สินเท่าไร   น้ำตาและความเจ็บปวด    ความแตกแยกและความสับสนวุ่นวายในชีวิตของคนอีกกี่แสนกี่ล้าน

          ลองคิดถึงสุรากลั่นที่รัฐให้การส่งเสริมสนับสนุนเมื่อสองปีก่อน  เปิดงานใหญ่โต ชาวบ้านแห่จดทะเบียนเป็นสหกรณ์เพื่อจะได้ผลิตถูกต้องตามกฎหมายถึง 1,800 กลุ่ม แค่ปีเดียว  ตัวเลขทางการบอกว่าเหลือเพียงไม่ถึง 100 กลุ่ม  หรือร้อยละ 5 เท่านั้น นอกนั้นเจ๊ง !  ล้ม ! ปิดกิจการ

          ลองคิดถึงกระชายดำที่เลื่องลือนักว่ากินแล้วซู่ซ่า  โปรโมทกันเป็นบ้าเป็นหลัง อำเภอหนึ่งในจังหวัดเลยที่ขึ้นชื่อเรื่องนี้มีโรงงานทำไวน์ที่ได้การสนับสนุนจากรัฐผุดขึ้นมาถึง  22  โรง  ชาวบ้านปลูกกระชายดำแบบเอาเป็นเอาตาย ไปกู้ ธ.ก.ส.บ้าง กองทุนหมู่บ้านบ้าง รวมทั้งนายทุนหน้าเลือดบ้าง  เพราะแรกๆ  ราคาถึงกิโลละประมาณ  2,000 บาท  ชาวบ้านฝันว่าไม่รวยชาตินี้แล้วจะรายชาติไหน

          วันนี้เห็นเสนอข่าวกันหลายฉบับว่าชาวบ้านไม่มีเงินไปคืน ธ.ก.ส. และเจ้าหนี้นายทุนหน้าเลือด   กู้กันมาคนละหลายหมื่นบาท   ถามพี่น้องที่อยู่จังหวัดเลยได้ความว่า   วันนี้กระชายดำกิโลละกรัมแค่  5  บาท  ยังขายไม่ได้เลย  ห่วย !

          ตัวเลขแค่นี้ก็คงพอ  ไม่ต้องพูดถึงหัตถกรรม  ผ้า เสื้อผ้า อาหารแปรรูป สมุนไพร แชมพู  ครีม  น้ำผลไม้  ซึ่งผลิตกันล้นบ้านล้นเมือง  แย่งกันให้ได้ดาวเยอะๆ  จะได้ไปเมืองทองธานี  จะได้มีคนมาติดต่อส่งออกให้   พูดแค่นี้ก็มองเห็นภาพของความแตกแยกในหมู่บ้าน  ในตำบล  อำเภอ  ที่ถูกนำเข้าสู่ระบบการแข่งขันกันแบบเอาเป็นเอาตาย   และหลายคนก็ตายตามปรารถนาเรียบร้อยแล้ว

          ความจริงที่เห็นและเป็นอยู่ในขณะนี้ ทำให้ชาวบ้านได้เข้าใจผิด คิดว่าโอทอป คือ .. ทางรอดของชุมชน   ต้องผลิตให้ได้  ขายให้ดี  จะได้มีเงินมากๆ อย่างที่พูดกรอกหูกันทุกวัน  ซึ่งไม่ได้ต่างจากสี่สิบกว่าปีที่ผู้ใหญ่ลีไปชวนชาวบ้านเลี้ยงเป็ดและสุกรเลย ด้วยความปรารถนาดีเดียวกันให้หมู่บ้านเจริญพัฒนา  มีน้ำไหล  ไฟสว่าง  ทางดี  มีงานทำ  เพราะงานคือเงิน  เงินคืองานบันดาลสุข

          ปัญหาของโอทอป[OTOP]    อยู่ที่ปรัชญาของการพัฒนาที่แยกส่วน  และเอาเงินนำหน้า (ปัญญาหนี้สิน  ปัญหาชุมชนตามหลัง) 

@  ไม่ได้ส่งเสริมสนับสนุนโอทอป[OTOP]  โดยเอาชุมชนเป็นตัวตั้ง

@ ไม่ได้สร้างปรัชญาชีวิตแบบพอดี  พอเพียง  พออยู่  พอกิน  เป็นตัวตั้ง

@  ไม่ได้เอาความสุขเป็นเป้าหมาย   แต่เอาเงิน เอารายได้ เอาการขาย เอากำไร เอาตัวเลขเป็นตัวตั้ง เป็นเป้าหมาย

         โอทอป [OTOP]   ไม่ได้ตั้งอยู่บนฐานคิด  ของปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง  ก็เพราะว่าเศรษฐกิจแบบพอดี พอเพียง พออยู่  พอกิน  มีฐานการพึ่งตนเองของครอบครัว   เป็นฐานล่างสุด    ถัดขึ้นไปคือฐานการพึ่งพาอาศัยกันในชุมชนและเครือข่าย ก่อนที่จะกลายเป็นโอทอปออกไปแข่งขันในตลาดใหญ่   ภายนอกหรือต่างประเทศ

         โอทอป [OTOP] แบบนี้มีระบบความปลอดภัย ( เซฟตี้เนทของชุมชน )  แต่ชาวบ้านถูกเชื้อชวนให้เร่งผลิตให้เร่งขาย โดยส่งเสริมเงินกู้มาลงทุนแบบต่อเนื่อง [ หนี้ระยะยาว ] 

          ทุกวันนี้โอทอป [OTOP] ... ไม่ได้พัฒนาขึ้นมาเป็นขั้นเป็นตอนอย่างหนักแน่นมั่นคง    ยังพึ่งพาตนเองไม่ได้   ถูกจับให้ทำตัวเป็นนักกายกรรมตีลังกาบนอากาศ โดยไม่มีสลิงค์รัดเอว  ไม่มีตาข่ายขึงไว้รองรับข้างล่าง   ชาวบ้านกี่คนที่พลาดตกลงมาแข้งหัก ขาหัก คอหักตายหรือไม่ก็พิการอย่างที่เห็นกันทั่วประเทศวันนี้

          โอทอป [OTOP] จึงเป็นเรื่องแยกส่วนโดดเดี่ยวออกมาจากระบบเศรษฐกิจและวิถีของชุมชนเอาเรื่องการขายและรายได้ล่อใจ รู้ว่าใครๆก็อยากรวย

          ปัญหาแยกส่วน  คือ... ปัญหาของวิธีคิดที่ไม่เน้นที่การสร้างระบบเศรษฐกิจชุมชน   แต่เน้นการสร้างกิจกรรมทางเศรษฐกิจ  เหมือนการปลูกต้นไม้หลายต้น แทนที่จะปลูกป่า

          ระบบเศรษฐกิจชุมชน   ที่มีปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงเป็นฐาน  เป็นระบบที่เชื่อมโยงกิจกรรมต่างๆ   ในวิถีของชุมชนเข้าด้วยกัน  กิจกรรมเหล่านี้เกิดมาจากการเรียนรู้    การประมวลข้อมูลที่สำรวจวิจัยและสังเคราะห์ร่วมกันของชุมชน   ก่อให้เกิดกิจกรรมนำเอาทุนต่างๆ  ของชุมชน  ทั้งทรัพยากร  ความรู้ภูมิปัญญา  และโภคทรัพย์ต่างๆ   มาแปรให้เป็นทุนชีวิต  ไม่ใช่แค่ทุนเงินอย่างเดียว

จึงเป็นดั่งวิถีแปลงชีวิตให้เป็นทุนเศรษฐกิจ [ หนี้ภาคครัวเรือน  ให้ยืดยาวออกไปจนถึง  .. เสียชีวิต โน่นฯ ] 

          ระบบเศรษฐกิจชุมชนขับเคลื่อนด้วยตัวเองได้เพราะวิธีคิดที่ว่าด้วยระบบ เชื่อมโยงกิจกรรมทางเศรษฐกิจต่างๆ หลายสิบกิจกรรมให้เกื้อกูลกัน  (cluster) เกิดผลเป็นทวีคูณ  (synergy)    กิจกรรมเหล่านี้คือการประกอบการของชุมชน    ที่เรียกกันวันนี้ว่าวิสาหกิจชุมชน (SMCE)

         ปัญหาของชุมชนวันนี้เป็นปัญหาวิธีคิด ไม่ใช่วิธีทำ  ไปบอกไปสอนชาวบ้านทำอะไรก็ทำได้ทำเป็นหมดชาวบ้านถูกสอนให้สนใจแต่เพียงว่า"ทำอย่างไร" 

 ( เทคนิค  วิธีการ  สูตรสำเร็จ )   ไม่ได้เริ่มต้นด้วยคำถามว่า   "  ทำไปทำไม  "   ถูกทำให้คิดเอาง่ายๆ ว่า ทำแล้วรวย กระโดดเข้าใส่  โดยไม่เคยสรุปบทเรียนที่ผ่านมา 40-50 ปีของการพัฒนาแบบนี้ว่ามันให้ผลอย่างไร

          การพัฒนาแบบนี้  ชาวบ้านทำตัวเป็นคนซื้อหวยที่คิดว่าจะถูก  จะรวย    แต่ไม่ถูกและไม่รวยสักที  ได้แต่หนี้ที่ท่วมจ่อคอหอยทุกคืนวัน    รัฐเองก็ทำตัวเป็นเจ้ามือหวย ส่งคนไปขายหวยตามหมู่บ้านทั้งในเมืองและในชนบท  ประกาศเสียงดังว่า " พรุ่งนี้รวย" " วันนี้รวย " ! 

          ความจริงก็คือ ... ชาวบ้านทุกคน  ก็..อยากรวย และ อยากรวยเร็ว รอไม่ได้ รัฐบาลเองก็รอไม่ได้   เพราะใกล้เลือกตั้ง  เพราะต้องการการแรงสนับสนุนของภาคประชาชน   

          เพราะอีกหน่อยฤดูการเลือกตั้งที่จะมาถึง    นักการเมืองภาคพรรคประชานิยมทั้งหลาย จะมีภาคีสัญญาไว้กับชาวบ้าน ว่า จะเพิ่มเงินให้กับกองทุนหมู่บ้านเพิ่มขึ้นอีกสักหนึ่งล้าน สองล้าน  ฤา  จะให้งบประมาณ SML  จะให้วัว จะให้ควาย จะให้โรงสี   และอะไรอีกสารพัด  ซึ่งที่สุดก็เป็นได้เพียงเศษเนื้อข้างเขียงของคนมีอำนาจเท่านั้น

          ภาคราชการเองก็อ้างเวลาใช้เงินตามงบประมาณ    อ้างว่า ... 

@  เงินตกเบิกมาช้า  ไม่มีเวลา ต้องรีบ  ไม่งั้นต้องคืนหลวง  ปีหน้าก็จะมีปัญหาของบประมาณเพิ่ม   อ้างว่าท่านรัฐมนตรีสั่งให้ " ทำยอด" ให้ได้

....... อย่างโอทอป [OTOP]  ปีนี้  ต้องให้ได้กี่หมื่นล้าน   ข้าราชการก็วิ่งกันหน้าตั้งเพื่อทำยอดตามคำสั่งหน่วยเหนือ

          ข้ออ้างทั้งหมดนี้เป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาที่ยั่งยืน  การพัฒนาที่ต้องการการเรียนรู้  การเรียนรู้ที่ต้องใช้เวลา   เพราะการเรียนรู้แบบนี้เรียนจากการปฏิบัติ ไม่ใช่ไปนั่งท่องจำแล้วเอาไปสอบตามทฤษีในตำรา

          การเรียนรู้ของชุมชนวันนี้  ต้องเริ่มจากการปลดปล่อยตัวเอง  .. ปลดแอกชุมชนจากวิธีคิดแบบเก่าๆ   คิดเป็นสูตรสำเร็จ   คิดเรื่องจะรวย   คิดเรื่องรายได้  คิดเรื่องขาย   ไม่มีเวลาคิดและสร้างรากฐานให้ชีวิตของตนเอง  โดยไม่คิดถึงเรื่องการสร้างระบบเศรษฐกิจที่เป็นเซฟตี้เนทของชุมชน  (ความปลอดภัย)  ไม่ได้คิดในเรื่องการลดรายจ่ายว่า เท่ากับเศษส่วนของรายได้ที่เพิ่มขึ้น หรือไม่ !

นั่นเพราะ .. เงินทำให้หน้ามืดตาลาย  คิดอะไรมากกว่าที่เป็นเงิน ไม่เป็น  !

         การเรียนรู้ของชุมชนตำบลไม้เรียง  อำเภอฉวาง  จังหวัดนครศรีธรรมราช  มีชื่อเสียงไปทั่วประเทศและทั่วโลกวันนี้เพราะ " การเรียนรู้ "  "  วิธีคิด"  "แผนแม่บทชุมชน"  เพราะ " ระบบเศรษฐกิจชุมชน"  " วิสาหกิจชุมชน"  โดยมีปราชญ์ชาวบ้านชื่อ “ประยงค์  รณรงค์ * ”   เป็นผู้นำและตัวแทนหรือสัญลักษณ์ของทั้งหมดนี้

[*อาจารย์ ประยงค์  รณรงค์ ได้รับรางวัลแมกไซไซ สาขาผู้นำชุมชน  ประจำปี ๒๕๔๗  

           ศูนย์ฯไม้เรียง ไม้เรียง เป็นชื่อของตำบลหนึ่งในอำเภอฉวาง จังหวัดนครศรีธรรมราช ศูนย์ฯไม้เรียง อยู่ห่างจากตำบลฉวางประมาณ ๗ กิโลเมตร ห่างจากตัวจังหวัดนครศรีธรรมราชประมาณ ๗๔ กิโลเมตร มีพื้นที่ประมาณ ๔๓ ตารางกิโลเมตร มีประชากรประมาณ ๑,๕๙๓ ครัวเรือน จำนวนประชากร ๗,๖๙๗ คน แบ่งการปกครองออกเป็น ๑๐ หมู่บ้าน ปกครองโดยเทศบาลตำบล ๒ หมู่บ้าน อยู่ในเขตปกครองขององค์การบริหารส่วนตำบล ๘ หมู่บ้าน ประชากรมีอาชีพหลักในการทำสวนยางพารา อาชีพรองคือการทำสวนผลไม้ รายได้เฉลี่ย ๒๒,๐๐๐ บาท ต่อ คน ต่อ ปี มีความเป็นอยู่เรียบง่าย มีความสุข ความสงบตามอัตภาพฯ  .. ผู้เขียน    ] 

          การปลดปล่อยตัวเอง  .. ปลดแอกชุมชนจากวิธีคิดแบบเก่าๆ  โอทอป[OTOP]    น่าจะเรียนรู้จากไม้เรียง   จากอินแปง  จากชุมชนอีกมากมายหลายแห่งที่ทำได้ดี เพราะมีฐานอยู่ที่ระบบเศรษฐกิจชุมชน   ไม่ได้เป็นอะไรโดดๆ  โอทอปขายไม่ได้ก็ไม่มีปัญหา เพราะเขาไม่ได้ทำเอาเป็นเอาตาย  มีรายได้อย่างพอเพียงด้วยการจัดการเศรษฐกิจสังคมที่ดี

          โอทอป [OTOP]   น่าจะเรียนรู้จาก  โออิตะ *  ให้มากและดีกว่านี้ 

[  * จังหวัดโออิตะ (Oita)  อยู่ในเกาะคิวชู เกาะตอนใต้สุดของญี่ปุ่น ถ้าเดินทางจากเมืองไทย มีไฟลท์ตรงของการบินไทยไปลงที่  Fukuoka  ครับ ..
จังหวัดโออิตะ (Oita)  อยู่ในหุบเขา รัฐบาลญี่ปุ่นเคยคิดจะสร้างเขื่อนกั้นน้ำที่นี่ แต่ชาวบ้านไม่ยอมรัฐบาลจึงยื่นข้อเสนอ  ให้ชาวบ้านช่วยกันพัฒนาเมืองนี้ให้เป็นเมืองที่มีชื่อเสียงและมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวให้ได้ภายในเวลาที่กำหนด       .. ถ้าทำได้ รัฐบาลจะยกเลิกการสร้างเขื่อนที่นี่   ในเวลาต่อมา  จึงเกิดการการรวมตัวของชุมชนเมืองโออิตะ .. ศูนย์รวมสินค้า OTOP ที่มีชือเสียงและมีเอกลักษณ์แห่งหนึ่งของโลก   .. ผู้เขียน      ]

        รัฐไม่ใช่เอาแต่เพียงรูปแบบมาจาก  โออิตะ * แต่เข้าไม่ถึงปรัชญาและเนื้อหาสำคัญที่เน้น "  ระบบเศรษฐกิจชุมชน "  การผลิตในท้องถิ่นเพื่อให้คนมาบริโภคในท้องถิ่น ส่วนที่ดีมีคุณภาพที่สามารถแข่งขันได้ก็เอาออกไปขายข้างนอก  ส่งออก  แต่นั่นยังน้อยกว่าที่ โออิตะ* มีอาหารพื้นบ้าน 60-70  ชนิดที่เขามาวางให้รับประทานแบบบุฟเฟต์  ข้าวของเครื่องใช้ที่ทำจากวัตถุดิบจากท้องถิ่น บนฐานภูมิปัญญา   อาศัยเทคโนโลยีสมัยใหม่และความคิดสร้างสรรค์ 

 โออิตะ * เน้น " ระบบเศรษฐกิจชุมชน " การผลิตในท้องถิ่นเพื่อให้คนมาบริโภคในท้องถิ่น ส่วนที่ดีมีคุณภาพ     ที่สามารถแข่งขันได้ก็เอาออกไปขายข้างนอก    ส่งออก  แต่นั่นยังน้อยกว่าที่ผลิตขายให้คน 4-5 ล้านคนที่ไปเที่ยวโออิตะทุกปี

          เราส่งเสริมโอทอป [OTOP]  โดยลืมวิเคราะห์จุดแข็งของชุมชนไทย   ซึ่งโดยแท้จริงแล้วไม่ได้มีแค่กลุ่มฝีมือทำสินค้าชุมชนที่เป็นสินค้าส่งออกไปขายนอกชุมชน  ซึ่งจะทำได้ไม่ได้หลายชนิดฝีมือนัก  

 แต่ในทางตรงกันข้าม ถ้าทำให้คนนอกชุมชน  มาเที่ยว  มากิน  มาใช้ในท้องถิ่นก็จะสามารถทำได้เป็นบูรณาการณ์ได้หลายร้อยเป็นพันอย่าง   โดยไม่ต้องไปแข่งขันกับใคร ให้เหนื่อย

          การท่องเที่ยวไทยมีศักยภาพสูงมาก   สถิติตัวเลขนักท่องเที่ยว 20 -30  ล้านคนต่อปีที่ต้องการได้ยังน้อยไป   แต่ที่น่าตกใจคือความไม่พร้อมในการพัฒนาการท่องเที่ยวท้องถิ่นของไทย  ให้เงินบางหน่วยงานไปทำโครงการท่องเที่ยวในชุมชนโครงการละล้านสองล้าน   ทำได้แค่หาป้ายหรูๆ   ไปติดโชว์เอาไว้ข้างทางเท่านั้นเอง

          ปัญหาของชุมชน ในเรื่องการให้คนนอกชุมชนมาบริโภคในท้องถิ่น ก็คือ  การเตรียมชุมชน  การเรียนรู้  ระบบรองรับ  มิเช่นนั้นนั้น เพียงแค่สักสองแสนคนต่อปี  ถ้าแห่กันเข้าหมู่บ้านจริงๆ  หมู่บ้านก็คงเละเป็นโจ๊ก  เนื่องเพราะไม่มีการเตรียมชุมชน   ไม่มีระบบรองรับที่ดี

          ตัวอย่างก็เช่นที่ โออิตะ* เขามีระบบที่ชุมชนเป็นเจ้าของ  เป็นผู้ดำเนินการ  มีฐานมั่นคง เขาเรียนรู้และพัฒนากันมากว่า 20  ปี 

          เสียดายว่า ... ! โอทอป [OTOP] ที่ทำกันอยู่  การส่งเสริม การฝึกอบรมเน้นแต่การพัฒนาด้านเทคนิคการผลิต  การจัดการ  การตลาด  แต่ไม่ได้ให้ความสำคัญกับระบบเศรษฐกิจชุมชน    โอทอป... แบบนี้ไม่ได้ต่างจากไม้ในกระถาง  เขารดก็สดชื่น  เขาไม่รดก็เหี่ยวเฉา  

           เรา*ไม่อยากให้  โอทอป [OTOP]  ของชุมชนไทย  ประสบชะตากรรมแบบเดียวกับนโยบายทางการเมืองมากมาย  ที่เกิดขึ้นเพราะการหาเสียงและการสร้างภาพของการเติบโตทางเศรษฐกิจแบบอุปถัมภ์และไม่ยังยืนให้กับวิถีชาวบ้านชุมชนไทย   

          เมื่อวิถีชาวบ้านชุมชนไทย  จัดระบบความมั่นคงและสวัสดิการเองไม่ได้จึงหวังแต่ว่ารัฐจะจัดให้  เป็นรัฐสวัสดิการ  ประชานิยมจึงเป็นนโยบายที่ " โดนใจ" คนสมัยนี้  ที่พึ่งตนเองไม่ได้   ต้องพึ่งรัฐบาล ซึ่งก็ไม่ทราบว่าจะยั่งยืนแค่ไหน  เพราะชาวบ้านก็เอาแต่รอรับความช่วยเหลือจากรัฐ

          สังคมทุนนิยมทำให้ชุมชนล่มสลาย  ครอบครัวอ่อนแอ  เป็นสังคมตัวใครตัวมัน มือใครยาวสาวได้สาวเอา  สังคมที่ใครโกงเก่งก็จะรวย  ทำให้ใครๆ หาทางโกงกันทั้งบ้านทั้งเมือง 

 เพราะเป็นวิธีรวยลัดที่มาจากแนวคิด ว่า    "  ใครๆ ก็ทำกัน  " 

          วันนี้จึงต้อง   กลับไปค้นหารากเหง้า  ระบบคุณค่าในอดีต  เพื่อสร้างรากฐาน เพื่อหาทุนมาสร้างสังคมที่อยู่เย็นเป็นสุขมากกว่านี้  

“   ..ถึงเวลา  ปลดปล่อยตัวเอง  .. ปลดแอกชุมชน  แล้วหรือยัง !...   ”  

ฅนขอบคุณ

          [๑.]  สนง.กองทุนฟื้นฟูและพัฒนาเกษตรกรจังหวัดร้อยเอ็ด

บทความเวทีเสวนานานาสาระ   “ .. โอทอป [otop] ความจริงอีกด้าน ! ”

          [๒.] ภาพถ่าย  [OTOP]   จาก   www.pcoc.moc.go.th  

.