ความเป็นมาของจังหวัดกระบี่

จากคำกล่าวของ ประทุม ชุ่มเพ็งพันธุ์ “... เมืองปกาไสยเกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ การก่อตั้งจังหวัดกระบี่ปัจจุบัน ในฐานะที่เป็นชุมชนแห่งแรก หรือจังหวัดกระบี่แห่งแรก อยู่ในท้องที่บ้านปกาไสย อำเภอเมือง จังหวัดกระบี่ ซึ่งปลายรัชกาลที่ ๔ พระปลัดเมืองนครฯ คุมกำลังคนออกไปสร้างเพนียดคล้องช้างในเขตแขวง เมืองปกาไสย พิจารณาเห็นว่าอยู่ในภูมิประเทศที่เหมาะสม และอุดมสมบูรณ์ สามารถติดต่อทางทะเลได้สะดวก

อีกประการหนึ่งมีประชาชนจากเมืองนครศรีธรรมราชอพยพติดตามมาตั้งหลักแหล่งทำมาหากินเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ พระปลัดเมืองนครฯ จึงขอยกฐานะขึ้นเป็นเมือง ตั้งจวนเจ้าเมืองที่เรียกกันว่า “ควนทำเนียบ” และสร้างวัดปกาไสยขึ้นเป็นวัดประจำเมืองด้วย สถานที่ ที่เรียกว่า “บ้านนาหลวง” ก็คือเป็นที่นาของเมืองปกาไสยซึ่งชาวบ้านเรียกว่านาหลวง ที่บ้านนาหลวงยังมี

ท่าเรือ ทุกวันนี้ยังพอสังเกตเห็นเป็นอ่าว เป็นบาง มีต้นจากขึ้นอยู่ บางส่วนกลายสภาพเป็นทุ่งนาตื้นเขินไปแล้ว บรรดาข้าราชการประจำเมืองปกาไสย ต่างพำนักทำมาหากินอยู่รอบนอก กระจัดกระจายกันออกไป เช่นที่บ้านคลองเสียด เป็นถิ่นที่อยู่มีผู้รับบรรดาศักดิ์เป็นหมื่น ขุน และหลวง หลายตำบล ที่ตำบลคลองขนานก็มีเช่นกัน...”

สมัยรัชกาลที่ ๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้ยกฐานะแขวงปกาไสยขึ้นเป็นเมือง เรียกชื่อว่า เมืองกระบี่ หนังสือภูเก็ตของสุนัย ราชภัณฑารักษ์ กล่าวไว้ว่า “...เป็นการตั้งชื่อเมืองตามชื่อลำน้ำที่มีอยู่ก่อนแล้ว...” ในปี พ.ศ. ๒๔๑๕ โดยมีหลวงเทพเสนา เป็นเจ้าเมืองกระบี่คนแรก

หลังจากตั้งเมืองแล้ว เมืองกระบี่ขึ้นกับเมืองนครศรีธรรมราช แต่เนื่องด้วยห่างไกลและติดต่อกันไม่สะดวก ดังนั้นหลังจากรัฐบาลแต่งตั้งคณะหลวงออกไปประจำหัวเมืองฝ่ายตะวันตก ตั้งแต่ปี ๒๔๑๘ เป็นต้นมา ก็ได้มอบหมายให้เมืองกระบี่อยู่ในความดูแลของข้าหลวงใหญ่ ฝ่ายทะเลตะวันตกด้วย ทั้งๆ ยังถือว่าเป็นเมืองบริวารของนครศรีธรรมราช ซึ่งเป็นเจตนาของรัฐบาลกลาง ที่จะลดอิทธิพลและแหล่งที่มาของรายได้ของเมืองนครศรีธรรมราชลงไป

ฝ่ายข้าหลวงใหญ่ได้แต่งตั้งพระอิศราธิไชย ผู้ช่วยราชการเมืองตะกั่วป่าไปเป็นผู้ว่าราชการเมืองกระบี่ และมอบหมายให้เจ้าเมืองกระบี่คนใหม่รับทำภาษีในเมืองกระบี่แบบ “เหมาเมือง” เหมือนหัวเมืองฝ่ายทะเลตะวันตกทั่วไป

พระยานครศรีธรรมราช (หนูพร้อม ณ นคร พ.ศ. ๒๔๑๐ – ๒๔๔๔) ไม่พอใจเป็นอย่างมาก ที่สูญเสียรายได้จากเมืองกระบี่ไปจึงคบคิดกับหลวงประจิมนคร (จีนเปกอี้) เจ้าภาษีอาการผู้มีอิทธิพลและสมัครพรรคพวกมากคนหนึ่ง โดยเจ้าเมืองนครฯ ให้สัญญาว่าหากหลวงประจิมนครสามารถฆ่าพระอิศราธิไชย ผู้ว่าราชการเมืองกระบี่ได้ จะมอบให้จัดการด้านภาษีเมืองกระบี่

หลวงประจิมนครทำสำเร็จ ทว่าเรื่องฉาวโฉ่ขึ้นมา จึงถูกข้าหลวงใหญ่เรียกไปพิจารณาโทษ แต่ไม่สามารถทำอะไรได้ เพราะถูกอังกฤษแทรกแซง หลวงประจิมนครอ้างว่าเป็นคนในบังคับของอังกฤษ อังกฤษขอให้ส่งตัวหลวงประจิมนครไปขึ้นศาลกงสุลอังกฤษที่กรุงเทพฯ แทนที่จะมีโทษาตามกฎหมายไทย ฐานเป็นกบฎต่อแผ่นดินและฆ่าเจ้าเมืองตาย

หลังจากผู้ว่าพระอิศราธิไชยตาย มีการแต่งตัวให้พระเทพธนพัฒนา เป็นผู้ว่าราชการแทน แล้วโอนเมืองกระบี่ จากนครศรีธรรมราชไปขึ้นกับมณฑลภูเก็ตในปี พ.ศ. ๒๔๓๙

ในช่วงที่มีการแข่งการปกครองใหม่เป็นอำเภอ ตำบล และหมู่บ้านนั้นเมืองกระบี่ล่าช้ากว่าเมืองอื่น เพราะเจ้าเมืองตกอยู่ในระหว่างต้องคดี ฉ้อพระราชทรัพย์ของหลวงในกรุงเทพฯ จึงไม่ปรากฎหลักฐานในครั้งนั้น

ร.ศ. ๑๒๑ (พ.ศ. ๒๔๔๕) หนังสือภูมิศาสตร์ประเทศสยามตีพิมพ์ในปี พ.ศ. ๒๔๖๘ ระบุถึงจังหวัดกระบี่ว่า “จังหวัดกระบี่อยู่ทางทิศตะวันออก ของจังหวัดภูเก็ต ถัดจากจังหวัดพังงาลงไปทางใต้มีเนื้อที่ประมาณ ๔,๐๐๐ ตารางกิโลเมตร หรือ ๒.๕ ล้านไร่ แบ่งเป็น ๔ อำเภอ คือ อำเภอปากน้ำ (อำเภอเมืองปัจจุบัน) อำเภออ่าวลึก อำเภอเกาะลันตา อำเภอคลองท่อม มีพลเมือง ๓๐,๐๐๐ คน ศาลากลางของจังหวัดอยู่ในอำเภอปากน้ำริมทะเล ใกล้ลำน้ำกระบี่ใหญ่ ห่างจากภูเก็ตประมาณ ๕๐ กิโลเมตร...”

ความเป็นอยู่ในอดีต ระยะแรกที่ก่อตั้งมณฑลภูเก็ตนั้น กระบี่ยังเป็นเมืองป่า เมืองดง ห่างไกลความเจริญ มีบ้านเรือนราษฎรอยู่ในเมืองเพียง ๒๐ หลังคาเรือน ข้าราชการที่ได้รับการแต่งตั้งไปอยู่ที่กระบี่ ถึงกับปฏิเสธที่ต้องพบกับความกันดาร ทั้งเส้นทางคมนาคม และอาหารการกิน สัตว์น้ำมีอยู่มากจริงแต่ขาดคนจับขึ้นมา สุกรมีฆ่าวันเว้นวันหรือเว้น ๒ วัน โค กระบือ ๑ – ๒ เดือน จึงมีการฆ่าสักครั้ง

อาหารที่หาง่าย ก็คือสัตว์ป่าจำพวก เก้ง กวาง และหมูป่าแต่ต้องระวังเสือ ซึ่งมีอยู่ชุกชุมมาก ทางทะเลก็มีโจรสลัด โรคภัยไข้เจ็บ โดยเฉพาะไข้ป่า หรือมาลาเรีย ที่มีชุกชุมมาก หมอไม่มี เวชภัณฑ์หายาก มีเพียงยาควินินที่พอจะช่วยได้บ้าง

ในปี พ.ศ. ๒๔๔๔ สมัยพระยารัษฎานุประดิษฐ์ฯ (คอซิมบี้ พ.ศ. ๒๔๔๔ – ๒๔๕๖) เป็นสมุหเทศาภิบาลมณฑลภูเก็ตและพระยาอุตรกิจพิจารณ์เป็นผู้ว่าราชการเมือง ได้พิจารณาเห็นว่าสถานที่ตั้งเมืองกระบี่เดิมไม่เหมาะสม ไกลทะเล ไม่สะดวกแก่การติดต่อค้าขายทางเรือ เรือใหญ่เข้าเทียบท่าไม่สะดวก จึงย้ายเมืองมาตั้งที่ตำบลปากน้ำ บนเนิน ควนสูง ทางฝั่งขวาของแม่น้ำกระบี่ อยู่ห่างจากทะเล ๓ กิโลเมตร ซึ่งเป็นที่ตั้งของศาลากลางปัจจุบัน

และ.. เชิญแวะที่นี่ได้ร้านเล็กๆ นี้ ยินดีต้อนรับทุกท่าน