พระจุฑาธุชราชฐาน เกาะสีชัง  

                ในอดีตกาลที่ผ่านมาเป็นเวลาเกือบร้อยปีนั้น เกาะสีชังนับว่าเป็นเกาะที่มีความสำคัญในทางประวัติศาสตร์แห่งหนึ่งของประเทศไทย โดยได้เป็นที่ตั้งของพระราชวังฤดูร้อนในสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เมื่อเสด็จแปรพระราชฐานเพื่อสำราญพระอิริยาบถ และได้โปรดฯ ให้สร้างพระที่นั่ง พระตำหนัก ตลอดจนสถานที่ต่างๆ พร้อมทั้งพระราชทานนามพระราชวังตามพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลกฯ ที่ประสูติ ณ เกาะนี้ว่า "พระจุฑาธุชราชฐาน"

                ประวัติพระจุฑาธุชราชธาน 

                ในปีพุทธศักราช 2431 เกาะสีชังได้เป็นที่ประทับของสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรีและสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ เมื่อทรงประชวร โดยคณะแพทย์ถวายความเห็นว่าควรให้เสด็จไปประทับอยู่ที่ซึ่งได้อากาศชายทะเล จึงได้เสด็จพระราชดำเนินมาประทับที่เรือนหลวง ซึ่งเป็นที่ฝรั่งเช่าอยู่ติดต่อกับเขตวัด ในครั้งนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จพระราชดำเนินมาประทับแรมด้วย และได้ทรงมีพระราชดำริให้หาที่สร้างพระอารามใหม่แทนวัดที่ปลายแหลมเนื่องจากเวลาเสด็จพระราชดำเนินผู้คนพลุกพล่านทำลายความสงบของสงฆ์จึงได้ที่ใหม่คือที่ตั้งพระอุโบสถเจดีย์วัดอัษฏางคนิมิตในเวลาต่อมา

                ปีพุทธศักราช 2432 ได้โปรดเกล้าฯ ให้สร้างตึกขึ้น 3 หลัง บริเวณแหลมวังและใต้ลงมาบริเวณชายหาด โดยพระราชทานให้เป็นสถานที่สำหรับผู้ป่วยไข้พักรักษาตัว คือตึกวัฒนา ตึกผ่องศรี ตึกอภิรมย์ ดังปรากฏในราชกิจจานุเบกษา ความว่า

                "มีพระบรมราชโองการ นามพระบัญฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่มหาชนชาวสยามแลชาวต่างประเทศ ซึ่งเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารอยู่ในกรุงสยามให้ทราบทั่วกันว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างอาไศรยฐานขึ้นไว้ ณ ตำบลเกาะสีชัง เป็นตึกสามหลัง หลังหนึ่งเป็นตึกสี่เหลี่ยมสองชั้นมีสี่ห้องแลเฉลียงหน้าทั้งสองชั้น หลังหนึ่งเป็นตึกกลมมีสามห้อง เฉลียงรอบ หลังหนึ่งเป็นตึกยาวมี 5 ห้อง เฉลียงหน้าหลัง แลมีครัวไฟห้องน้ำพร้อม ตึกสามหลังนี้ได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์เป็นส่วนพระคลังข้างที่พระราชทานให้สร้างขึ้นไว้ เพื่อที่จะให้เป็นที่อาไศรยแก่มหาชนทั้งปวงด้วย ทรงพระราชดำริห์ว่าที่ตำบลเกาะสีชังนี้ ไม่ไกลจากกรุงเทพนักและเป็นท่าเรือไปมาได้พักอาไศรยอยู่เนืองๆ บางทีผู้ป่วยไข้ที่จะหาประเทศที่รักษาโรคให้เป็นสุขสบายก็แปลงสฐานออกมาอยู่ที่เกาะสีชังเนือง ฤาผู้ที่มีกำลังอันอ่อนอยู่ในบ้านเมืองไม่สบายจำเป็นต้องออกมาหาความสุขตามชายทะเล ก็มาอาอาไศรยในที่นี้เนืองๆ"

                ปีพุทธศักราช 2434 สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฏางค์ เดชาวุธ ทรงพระประชวรอาการมาก จึงได้เสด็จพระราชดำเนินออกมาประทับที่เกาะสีชังเป็นครั้งที่สอง ได้โปรดเกล้าฯ ให้พระยาสมุทนุรักษ์ ผู้ว่าราชการจังหวัดสมุทรปราการ ว่าจ้างขุดบ่อใหญ่สำหรับตักน้ำฝนให้ราษฏรใช้สอยบ่อหนึ่ง พระราชทานชื่อว่า "บ่ออัษฏางค์" ตามพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ประทับอยู่ 3 เดือนเศษ จึงเสด็จพระราชดำเนินกลับพระนครครั้งหนึ่ง แต่ต้องเสด็จพระราชดำเนินกลับมาประทับที่เกาะสีชังอีกในเวลาใกล้กัน เนื่องจากสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ กลับทรงไม่สบาย ในการเสด็จพระราชดำเนินครั้งหลังนี้ พระอาการค่อยคลายขึ้น จึงเป็นโอกาสที่ได้เสด็จพระราชดำเนินประพาสบนเกาะและมีพระราชดำริให้ก่อสร้างสถานที่ต่างๆ คือ

                - โปรดเกล้าฯ ให้สร้างสะพานใหม่ด้านเหนือต่อจากแหลมวังพระราชทานชื่อว่า สะพานอัษฏางค์

                - โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายศาลเจ้า ซึ่งราษฏรนับถือไปสร้างบนไหล่เขาพระราชทานชื่อว่า "ศาลศรีชโลธรเทพ"

                - โปรดเกล้าฯ ให้สร้างประภาคารที่ศิลาสัมปะยื้อ ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของเกาะพระราชทานชื่อว่า "อัษฏางค์ประภาคาร"

                - โปรดเกล้าฯ ให้ยกเสาธงขึ้นบนยอดเขาสูง สำหรับชักธงบอกสัญญาณเรือเข้า-ออก หน้าเกาะนี้ พระราชทานชื่อว่าเสาธงอัษฏางค์และยอดเขานั้นพระราชทานชื่อว่า ยอดพระจุลจอมเกล้า

                - โปรดเกล้าฯ ให้ตัดถนนต่างๆ ภายในเกาะ ถนนเหล่านี้ปัจจุบันสร้างใหม่โดยเทคอนกรีตทับเส้นทางเดิม ซึ่งชำรุดทรุดโทรมไป

                - โปรดเกล้าฯ ให้ก่อสร้างตกแต่งสถานที่บนเกาะหลายแห่งเช่น ทรงสร้างวะนะขึ้นที่ไร่บน พระราชทานชื่อว่าอัษฏางค์คะวันและทรงให้นำต้นไม้ที่ทนแล้งจากกรุงเทพฯ ส่งออกไปปลูกในอัษฏางคะวันและบริเวณพระราชทานมากมาย การทั้งปวงนี้ ได้โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงษ์ กรมพระยาภาณุพันธุ วงษ์วรเดช เป็นแม่กองควบคุมงานก่อสร้าง รวมเวลาที่ประทับเกาะสีชังในปีนี้เป็นเวลา 5 เดือน

                ครั้นถึงวันที่ 5 เมษายน พุทธศักราช 2435 ได้เสด็จพระราชดำเนินออกมาประทับที่เกาะสีชังอีกครั้งหนึ่ง ในครั้งนี้เป็นเวลาที่สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระวราชเทวี ทรงพระครรภ์ใกล้จะถึงกำหนดประสูติ จึงทรงมีพระราชดำริว่าที่เกาะสีชังนี้เป็นที่อากาศดี มีภูมิสถานเป็นที่สบาย ควรจะตั้งพระราชฐานให้มั่นคง เป็นที่ประทับในฤดูร้อน ให้เป็นพระราชฐานสำคัญแห่งหนึ่งสำหรับเป็นที่สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินเสด็จพระราชดำเนินมาประทับเจริญพระราชอริยาบถในฤดูร้อน ไม่เป็นที่ควรรังเกียจอันใดในการที่พระราชกุมารจะประสูติที่เกาะนี้จึงได้โปรดเกล้าฯ ให้เชิญรอยพระพุทธบาทจำลองของโบราณ ซึ่งพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ นำมาจากพุทธคยา ประเทศอินเดีย มาประดิษฐานไว้บนไหล่เขายอดพระจุลจอมเกล้าด้วย

                ต่อมาในวันที่ 5 กรกฎาคม พุทธศักราช 2435 สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระวราชเทวีประสูติพระราชโอรส ณ พระตำหนักมรกฏสุทธิในพระราชฐานนี้ มีการสมโภช 3 วัน ตามขัตติยราชประเพณี และในระหว่างนั้น ก็ได้โปรดเกล้าฯ ให้เร่งทำการสร้างสถานที่ต่างๆ ในพระราชฐานให้ทันการพระราชพิธีสมโภชเดือนสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ โดยมีสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธ์วงษ์วรเดชทรงเป็นแม่กองพระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นสรรพศาสตร์ศุภกิจเป็นนายช่างผู้ให้แบบอย่าง พระยาชลยุทธโยธินทร์เป็นกงสีจ่ายสิ่งของ พระยาสมุทรบุรานุรักษ์เป็นกงสีจ่ายเงินและจ้างจีนลูกจ้าง และได้พระราชทานนามสถานที่ต่างๆ  เหล่านี้โดยคล้องจองกัน

                ในวันที่ 10 สิงหาคม พุทธศักราช 2435 ได้มีพระราชพิธีสมโภชเดือนสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ และมีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ ประกาศการสร้างพระที่นั่งและพระราชฐานนี้ ให้เจ้าพนักงานชักคลี่ธงแสดงนามพระราชฐานซึ่งพระราชทานโดยนิยมตามพระนามซึ่งจะพระราชทานแด่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอว่า "พระจุฑาธุชราชฐาน" ทรงวางศิลาฤกษ์บรรจุคำประกาศเหนือที่ซึ่งก่อพระที่นั่งพระราชทานนามพระที่นั่งว่า พระที่นั่งมันธาตุรัตนโรจน์ ส่วนพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ นั้นพระราชทานพระนามว่าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลกฯ ได้โปรดเกล้าฯ ให้จารึกคำประกาศแสดงพระราชดำรินี้ไว้ในศิลาฤกษ์ พร้อมกับพระบรมรูป พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระรูปสมเด็จพระบรมราชเทวีพระวรราชเทวี พระอรรคชายาเธอ พระรูปสมเด็จพระบรมโอรสธิราชและสมพระเจ้าลูกยาเธอหลายพระองค์ เพื่อเป็นที่หมายแห่งพระบรมราชวงศ์  รวมทั้งพระรูปสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธ์วงษ์วรเดช ผู้เป็นแม่กองทำการเกาะนี้ รูปคนและสถานที่ต่างๆ ซึ่งเป็นที่สำคัญในกรุง และรูปเกาะสีชังขณะนี้ กับทั้งหนังสือพิมพ์ราชกิจจานุเบกษา หนังสือพิมพ์ภาษาอังกฤษที่ออกจำหน่ายในกรุง คัดเลือกฉบับที่กล่าวถึงการเสด็จพระราชดำเนินมาประทับที่เกาะนี้ บรรจุไว้กับทอง เงิน และเบี้ยทองแดงซึ่งใช้อยู่ในขณะนั้นเพื่อให้ปรากฏสืบไปภายหน้า

                พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินเกาะสีชังอีกครั้งหนึ่งในปีต่อมา คือเดือนมีนาคม พุทธศักราช 2436 แต่ประทับอยู่ในระยะเวลาอันสั้น เนื่องจากมีเหตุการณ์กรณีพิพาทระหว่างไทยกับฝรั่งเศส รศ.112 ซึ่งในเหตุการณ์สู้รบครั้งนี้ ฝรั่งเศสเป็นฝ่ายได้เปรียบและประกาศปิดอ่าวไทยพร้อมทั้งส่งทหารฝรั่งเศสหมวดหนึ่งขึ้นยึดเกาะสีชัง การก่อสร้างพระที่นั่งต่างๆ ที่กำลังดำเนินอยู่จึงหยุดชะงักลง

                อนึ่ง ในปีพุทธศักราช 2435 ได้โปรดเกล้าฯ ให้ต่อเรือพระที่นั่งมหาจักรี ซึ่งเป็นเรือกลไฟขนาดใหญ่จากอังกฤษขึ้นไว้ใช้จึงมักเสด็จประพาสทะเลเนืองๆ และถึงแม้จะเสด็จพระราชดำเนินประพาสเกาะสีชังอีกหลายครั้ง แต่หาได้ประทับที่เกาะสีชังไม่ เพียงแต่ทรงแวะเสด็จขึ้นประพาสบ้างในคราวเสด็จประพาสมาลายู บรรดาพระที่นั่งและตำหนักต่างๆ ซึ่งสร้างด้วยเครื่องไม้เป็นพื้นก็โปรดเกล้าฯ ให้รื้อถอนไปสร้างในที่อื่นต่อมา แต่ไม่มีหลักฐานว่านำไปสร้างในที่ใดบ้าง นอกจากพระที่นั่งเครื่องไม้สัก รูปแปดเหลี่ยม 3 ชั้น ซึ่งได้นำมาสร้างขึ้นใหม่ข้างอ่างหยกคือพระที่นั่งวิมานเมฆในพระราชวังดุสิต แต่นั้นมา เป็นอันเลิกพระราชวังที่เกาะสีชัง

                ปัจจุบันพระจุฑาธุชราชฐานเกาะสีชัง ซึ่งมีพื้นที่ 224 ไร่ อยู่ในความดูแลของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยซึ่งได้รับมอบสิทธิการใช้ที่ดินจากกรมธนารักษ์ในปี พ.ศ. 2521 โดยใช้พื้นที่ส่วนหนึ่งเป็นสถานีวิจัยในด้านวิทยาศาสตร์ทางทะเลและศูนย์ฝึกนิสิต ซึ่งมหาวิทยาลัย จะใช้ประโยชน์ในที่ดินพร้อมทั้งทำการดูแลโบราณสถานโบราณวัตถุในเขตที่ดินดังกล่าวให้อยู่ในสภาพที่เป็นประโยชน์แก่สาธารณชนสืบไป

หน่วยงานที่รับผิดชอบ 

                1. สถานีวิจัยวิทยาศาสตร์ทางทะเลและศูนย์ฝึกนิสิตเกาะสีชัง

                 - ต.ท่าเทววงษ์ อ.สีชัง ชลบุรี 20120

                   โทร. 2352178-85 ต่อ 3329

                - ภาควิชาวิทยาศาสตร์ทางทะเล ชั้น 3 คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

                  โทร. 2516968

                2. ศูนย์ส่งเสริมวัฒนธรรมแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

                  344 ซอยจุฬาลงกรณ์ 22 ปทุมวัน กทม. 10500

                  โทร. 2153746

คิมหันต์ : A SUMMER PLACE

ผู้มาเยือนหายไป : LOST THROUGH TIME

ละอองแดด : PARTICLE OF SUNLIGHT