ผญาภาษิตอีสาน  มีมากมายหลายบท  บทที่จะนำเสนอครั้งนี้อ่านเผิน ๆ จบแล้วดูน่ากลัว  คล้าย ๆ ลัทธิคลั่งคำสอนให้กระทำอัตวินิบาตกรรมตนเอง ประมาณนั้นครับ  ความว่า

        อยากกินน้ำแซบ  ให้ขุดน้ำส่างหิน

        อยากมีอยู่มีกิน  ให้เอาศีลเป็นทึนไปค้า

        อยากขึ้นสวรรค์ชั้นฟ้า  ให้ฆ่าเจ้าของ (สำลี รักสุทธี 2540)

        ศัพท์อีสานครั้งนี้ไม่ยากเท่าไรครับ

        1. แซบ : อร่อย  (ทุกอย่างที่อร่อยเรียกแซบ  ไม่ได้หมายถึงรสจัดเท่านั้น  ของหวานของเปรี้ยวถ้าอร่อย  ก็คือแซบ  ปัจจุบันคนนำไปใช้กลายไปว่ารส "แซ่บ" ต้องรสจัดแบบส้มตำ พล่าน้ำตก ต้มแซ่บ..)

         2. ส่าง : บ่อน้ำที่เป็นบ่อบาดาลลึก (ถ้าขุดเป็นสระน้ำจะไม่เรียก ส่าง)

         3. ทึน : ทุน 

         4. เจ้าของ : ตนเอง

          แปลเป็นสำนวนง่าย ๆ ว่า

          อยากกินน้ำอร่อย  ให้ขุดน้ำบ่อหิน

          อยากมีอยู่มีกินให้มีศีลสัตย์เป็นทุนไปค้า

          อยากขึ้นสวรรค์ชั้นฟ้า  ให้ฆ่าตนเอง...

          ผญาภาษิตบทนี้  เป็นบทสอนใจให้คนทำมาหากิน  ด้วยความอดทนมีศีลสัตย์  ขุดน้ำบ่อหินย่อมได้กินน้ำใส  คนอีสานโบราณอยุ่ได้มาเพราะกินน้ำบ่อลึก ที่บรรพบุรุษเพียรขุดเจาะชั้นดินลงไปจนถึงชั้นหิน 

         เพื่อป้องกันมิให้ดินหินพังทลายลงถมบ่อและ "ฮูน้ำ" ชาวอีสานมีวิธีทำส่างน้ำ 2 ลักษณะ คือ

         1. ส่างท่อ หรือบ่อท่อ  เอาไม้ใหญ่ ๆ ที่เป็นโพรงหรือเจาะคว้านกลางให้เป็นท่อ ใส่ลงไปในโพรงบ่อลึก ๆ อย่างนี้เรียก ส่างถ่อ หรือ ส้างท่อ มีชื่อหมู่บ้านอีสานหลายแห่ง หลายจังหวัดที่ชื่อว่าบ้านส้างถ่อ หรือเขียนแบบภาษาไทยว่า สร้างท่อ ก็คืออันเดียวกัน ระยะหลัง 30 ปี มานี้ใช้ท่อซีเมนต์แทนท่อไม้ครับ

          2. ส่างแป้น หรื่อส่างแซง ถ้าหมู่บ้านใดไม่มีไม้ใหญ่ที่เป็นโพรงขนาดใหญ่  ก็ใช้วิธีขุดบ่อเป็นรูปสี่เหลี่ยม  ใช้เสาไม้ยาว ๆ ปักมุมบ่อ  แล้วใช้ไม้กระดานตีเป็นคอกลงไปในหลุมบ่อ เมื่อถมด้านข้างแล้วก็จะได้บ่อที่มีผนังเป็นไม้กระดานขนาดราว 2 คูณ 2 เมตรลึกลงไป เรียก ส่างแป้น หรือส่างแซง เรียกอย่างใดอย่างหนึ่งครับ หลายหมู่บ้านหลายจังหวัดก็นำไปใช้ตั้งชื่อเช่นกัน บ้านส้างแป้น เป็นต้น (เขียนตามคำภาษาไทย ลำบากครับว่าจะใช้วรรณยุกต์อะไร จึงจะออกเสียงได้ใกล้เคียง)

           ส่วนบ่อที่ไม่มีผนังกันดินทลาย ก็เรียก ส่างดิน ซึ่งเป็นบ่อหลุมลึกธรรมดา  บ่อแบบนี้ไม่ถาวรครับ

           ดังนั้น "อยากกินน้ำแซบ  ให้ขุดน้ำส่างหิน" หรือ  "อยากกินน้ำอร่อย  ให้ขุดน้ำบ่อหิน"

           จึงหมายถึง อยากมีอยู่มีกินดี ๆ   ต้องทำงานหนัก ประดุจขุดน้ำบ่อหิน ถึงจะได้กินน้ำดี

          "อยากมีอยู่มีกิน  ให้เอาศีลเป็นทึนไปค้า" หรือ  "อยากมีอยุ่มีกินให้มีศีลสัตย์เป็นทุนไปค้า" คนค้าขายหรือทำมาหากินที่ไม่ซื่อสัตย์  เอาเปรียบคนด้วยกัน  ย่อมไม่เจริญ  ในที่สุดคนก็ไม่คบค้าสมาคมด้วย  ถ้าค้าขายก็ไปไม่รอด  ก็เห็นกันมากมาย...

           ส่วน "อยากขึ้นสวรรค์ชั้นฟ้า  ให้ฆ่าเจ้าของ" หรือ "อยากขึ้นสวรรค์ชั้นฟ้า  ให้ฆ่าตนเอง" ภูมิปัญญาอีสานโบราณ/ลาว  ท่านได้ซ่อนปรัชญาไว้ หมายถึง การฆ่ากิเลส  ตัณหา  อวิชชาต่าง ๆ ที่ครอบงำเราอยู่ให้หมดดั่งตายไปจากตัวเรานั่นเอง...  สวัสดีครับผม.

อ้างอิงบทผญา

สำลี  รักสุทธี. 2540. ผญา. กรุงเทพ ฯ : พัฒนาศึกษา.

เผยแพร่ครั้งแรก gotoknow.org/blog/nfekrucha/141022  22 ต.ค. 2550