เมื่อได้รู้ว่าจะไปคุนหมิง ซึ่งอยู่ในมลฑลยูนนาน ประเทศจีน ก็คิดไปว่าอากาศจะเป็นอย่างไรนะ คงจะหนาวพอสมควร เตรียมเสื้อแจ็กเก็ตอย่างหนาไปหนึ่งตัว และแบบไม่หนามากอีกหนึ่งตัว เมื่อเช็คสภาพอากาศเขาก็บอกว่าประมาณ 15 – 20 องศา แต่เมื่อไปถึงคุนหมิงจริงๆ กลับไม่เป็นเช่นนั้น อากาศกำลังเย็นสบาย แถมเมื่อมีแดดจ้าก็ร้อนด้วยซ้ำไป ไกด์บอกว่าเพราะคุนหมิงอยู่สูงกว่าระดับน้ำทะเล 1,800 เมตร สภาพอากาศจึงเหมือนกับฤดูใบไม้ผลิตลอดทั้งปี เรียกอีกชื่อหนึ่งว่า “นิวซีแลนด์แห่งเมืองจีน” และเมื่อเราไปสัมผัสแล้วก็ยืนยันได้ว่า...เป็นเช่นนั้นจริงๆ

            สิ่งหนึ่งที่สะดุดใจก็คือ ห้องน้ำ แม้ว่าทั้งไกด์ไทยและไกด์จีนจะบอกว่ามีสภาพที่ดีกว่าสมัยก่อนมากนัก แต่ในมุมมองของเรา ห้องน้ำก็ยังสกปรกเกินไปและมีกลิ่นเหม็นเกินไปอยู่ แม้แต่ห้องน้ำที่สนามบินซึ่งมีพนักงานทำความสะอาดคาดผ้าปิดจมูกดูแลอยู่ตลอดเวลา แต่ก็ยังไม่พ้นกลิ่นและความสกปรกอยู่ดี เพราะคนที่เข้าไปทำธุระในห้องน้ำไม่ใส่ใจช่วยกันดูแลเลย

            สิ่งนี้ก็แสดงให้เห็นว่าแม้จะจัดระบบไว้ดีเพียงใด ถ้าคนซึ่งเกี่ยวข้องกับระบบนั้นไม่มีความใส่ใจ ไม่รู้สึกถึงความเป็นเจ้าของร่วมกัน ความคงอยู่หรือไม่คงอยู่ของระบบก็ดูจะไร้ความหมาย

            เมื่อเปรียบเทียบกับห้องน้ำที่สหกรณ์การเกษตรจังหวัดชลบุรี ซึ่งได้เห็นในเวลาไล่เลี่ยกัน ในช่วงเวลา 2 วันของการจัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ของผู้นำชุมชน มีคนใช้ห้องน้ำกว่า 50 คน และไม่มีพนักงานทำความสะอาดระหว่างวัน อาจจะดูแลเพียงแค่ตอนเช้าและตอนเย็น แต่ห้องน้ำนั้น ก็ยังคงสะอาดอยู่เสมอ

            อย่างไรก็ตาม ระบบที่ดีก็มีความสำคัญไม่ยิ่งหย่อนกว่ากัน ดังเช่นเราเริ่มทำงานที่ศูนย์ราชการแห่งใหม่ ถ้าจะสังเกตในรายละเอียดจะพบว่า คำว่า “ระบบ” แทบจะหายไปจากพจนานุกรม เพราะอยู่ร่วมกันในสถานที่ใหม่ วิถีแบบใหม่ ซึ่งบางสิ่งบางอย่างจำต้องเปลี่ยนแปลง แต่ไม่ได้มีการสื่อสารสร้างความเข้าใจร่วมกัน ไม่มีกติกาการอยู่ร่วมกันที่ทุกคนรับรู้ และพร้อมใจกันปฏิบัติเพื่อให้การทำงานมีประสิทธิภาพ และอยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข

            นั่นเอง จึงสรุปได้ว่าทั้งระบบและคนล้วนมีความสำคัญ ระบบดี คนมีความใส่ใจ ทำอะไรก็คงจะสำเร็จไปด้วยดี แต่ถ้าระบบแย่ คนเห็นแก่ตัว ก็คงถึงเวลาต้องมีความเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้น การรู้มาก เห็นมาก แต่ไม่ย้อนกลับมาถึงการปรับเปลี่ยนตัวเองให้พัฒนาขึ้น เจริญขึ้น ก็เป็นการเดินทางที่เสียเปล่าทั้งเงินทองและเวลา แต่ถ้ากลับมาแล้วมีความเปลี่ยนแปลงในทางที่ดี มันก็คุ้มเสียยิ่งกว่าการจัดคนเข้าอบรมในห้องเรียนทั้งเดือนเสียอีก