บ้านเมืองที่วุ่นวายอยู่ทุกวันนี้ ส่วนหนึ่งเกิดจากความลำเอียง แบ่งพรรคแบ่งพวกของคนไทย

ความลำเอียง หรืออคติ หรือ Bias นั้น  มีมาคู่กับสังคมมนุษย์ตั้งแต่สมัยพุทธกาลแล้ว พระพุทธองค์ทรงแบ่งแยกความลำเอียงออกเป็น 4 ชนิดตามสาเหตุ ได้แก่

§ ฉันทาคติ ลำเอียงเพราะรักใคร่  คนพิศวาสกัน ทำอะไรก็ถูกใจไปหมด 

§ โทสาคติ ลำเอียงเพราะโกรธ ไม่ชอบขี้หน้าลูกน้อง ทำดีแค่ไหนก็ไม่ขึ้น 

§ โมหาคติ ลำเอียงเพราะหลง อันนี้น่าจะรวมอคติเพราะความโง่ไว้ด้วยแล้ว 

§ ภยาคติ ลำเอียงเพราะกลัวภัยจะมาถึงตน 

สี่ข้อนี้ชัดเจนมากเลยครับ แทบไม่ต้องอธิบายอะไร เชื่อว่าในบางเวลา เกือบทุกคนก็มีบางข้อ อย่างผมนี่สองข้อแรกจะมาบ่อยมาก

ในเชิงการจัดการ วิชาพฤติกรรมองค์กร (Organization Behavior) จะมีคำแนะนำเพิ่มเติมเกี่ยวกับเรื่องความลำเอียงนี้  เริ่มต้นด้วยการที่คนมักจะใช้ทางลัด (shortcut) ในการตัดสินผู้อื่น  ทางลัดที่พบบ่อย เช่น

§  Selective Perception ความสามารถในการประมวลผลของมนุษย์มีจำกัด เราจึงเลือกที่จะรับรู้ และไม่รับรู้อะไร  พวกนักลงทุนสาย Technical Analysis เป็นตัวอย่างที่ดี  เวลา signal ที่ออกมาไม่ตรงกับความเป็นจริง ยังมีหน้ามาตะแบง ว่าเป็น fault signal  ใครชอบอะไร ก็จะเชื่อตามนั้น

§  Halo Effect คุณสมบัติบางอย่างของคนเรามักจะล้ำหน้าคุณสมบัติข้ออื่นๆ เวลาคนมองคนนี้ก็จะถูกเจ้ารัศมีทั้งทางดีและไม่ดีนี้กลบหมด ตัวอย่างที่ใกล้ที่สุดคือ กรณีของอดีตนายกรัฐมนตรีที่แกทำอะไรมาบ้างตลอด 5 ปี ก็ไม่มีใครจำได้แล้วล่ะ ตอนนี้ Halo เรื่องทุจริตบดบังคุณสมบัติอื่นๆของเค้าจนหมด

§  Contrast Effect เราไม่ได้ตัดสินคนอย่างเป็นอิสระ แต่มักจะเปรียบเทียบกับคนอื่นๆ ที่คุ้นเคยหรือเพิ่งจะผ่านมา เช่นในการสัมภาษณ์งาน คนที่ถูกสัมภาษณ์ถัดจากคนบุคลิกดี หน้าตาดี พูดจาแคล่วคล่อง นับว่าซวยมาก เพราะคะแนนจะออกมาแย่กว่าที่ควรจะเป็น 

§  Projection คนมักจะเอาคุณสมบัติของตนเองไปประเมินผู้อื่น ผมเองก็เป็นข้อนี้บ่อย เช่น เวลามีน้องๆทำงานผิดพลาด ไม่ตั้งใจทำ ผมก็มักจะพูดทำนองว่า ถ้าเป็นผมจะทำอย่างนั้นอย่างนี้  หากเราไม่สามารถสลัดเจ้า projection นี้ออกไปจากหัวได้ ก็จะทำให้ขาดความเข้าใจในความแตกต่างของคน 

§  Stereotyping บ่อยครั้งที่คนเราชอบจัดกลุ่มคนอื่น พยายามจะมองว่า คนนั้นคล้ายๆคนนี้ หรืออยู่ในกลุ่มนั้นกลุ่มนี้  ดังนั้นต้องเป็นอย่างนั้นอย่างนี้แน่นอน เช่น เรามักจะมองว่านักร้องผู้หญิงตามร้านอาหารกลางคืนเป็นคนไม่ดี แต่ก็คงไม่ใช่ทั้งหมด หรือคนเกิดเดือนสิงหาเป็นคนเย่อหยิ่งจองหอง

 
สำหรับ Common Bias และ Error หรือความลำเอียงโดยทั่วไป ในเชิงการจัดการสามารถแบ่งออกได้เป็น

§  Overconfidence Bias มั่นใจเกินไป จนขาดความรอบคอบ 

§  Anchoring Bias ความโน้มเอียงที่จะใช้ข้อมูลเริ่มต้นในการตัดสินใจ  บางทีคนเราชอบยึดติด ไม่ศึกษาข้อมูลทั้งหมดให้ละเอียดเสียก่อน ไปดูรถคันแรกก็ชอบเสียแล้ว ไม่ยอมเก็บข้อมูลเอาไปเปรียบเทียบกับคันอื่นๆ

§  Confirmation Bias  เราเลือกใช้ข้อมูลที่สนับสนุนการตัดสินใจที่ทำไปแล้ว ซื้อ CR-V มาคันนึงกินน้ำมันมาก บอกว่านั่งสบายดี บรรทุกของได้เยอะ (ใครล่ะเนี่ย คุ้นๆ)

§  Availability Bias การตัดสินใจโดยใช้ข้อมูลเท่าที่มีอยู่ เป็นความมักง่าย ข้อมูลไม่พอก็ไม่ไปขวนขวายหามา

§  Representative Bias  บางทีเราก็ตัดสินใจโดยดูจากตัวอย่าง เช่น การที่เด็กๆอยากจะเป็นนักร้อง เป็นดารา เพราะเห็นว่าเท่และได้เงิน หรือรับสมัครนักศึกษาจากมหาวิทยาลัยสิงขรมาทำงาน ไม่ถูกใจเลย คราวหน้าจะไม่รับอีกแล้ว

§  Escalation of Commitment Error หรือการยืนกระต่ายขาเดียว ยันอยู่กับสิ่งผิดๆจนกว่า หลักฐานจะชัดจนโต้แย้งไม่ได้แล้ว ศัพท์วัยรุ่นก็เค้าว่า เกรียน  คงจะคุ้นกันดีนะครับ

§  Randomness Error ในโลกแห่งความเป็นจริงมีเหตุการณ์เยอะแยะที่เกิดขึ้นแบบสุ่ม มันเกิดขึ้นของมันอย่างนั้นเอง ไม่ได้มีรูปแบบที่จะอธิบายเป็นตรรกะได้ หากเราพยายามจะให้เหตุผลกับสิ่งเหล่านี้ นั่นก็จะกลายเป็นความผิดพลาด ตัวอย่างของ bias ประเภทนี้ที่ผมพอจะนึกออกคือ พวกมองน้ำตาเทียน เปลือกไม้ หรือปลีกล้วยเป็นตัวเลข

§  Hindsight Bias เคยเห็นคนพูดว่า “ว่าแล้วเชียว” หรือ “ชั้นนึกแล้ว” มั้ยครับ นี่เป็นสัญญาณของพวกที่ชอบคิดว่าตัวเองทำนายถูกต่อเมื่อเหตุการณ์ได้ผ่านไปแล้ว  ลองถ้าเกิดอะไรที่ตรงข้ามพวกนี้ก็จะเงียบกริบเลย เมื่อก่อนมีคนแก่ๆ ใส่แว่น หน้ากลมๆ ชอบชี้นิ้ว ออกทีวีช่องหนึ่งตอนดึกๆ แกชอบพูดประโยคประมาณนี้  มีสำนวนไทยที่คล้ายๆแต่ไม่ตรงซะทีเดียวสำหรับ Hindsight Bias คือ เห่าข้างกระดาน

ลองไปซักไซ้ไล่เลียงพฤติกรรมของพวกเราดูนะครับ ว่าเคยมีความลำเอียงชนิดไหนเกินหน้าออกมาบ้างหรือเปล่า  ขึ้นชื่อว่า มนุษย์ ล่ะนะ ก็คงจะต้องมีบ้าง  แต่อย่าให้มันมีบ่อยนัก ที่สำคัญคือเมื่อมันเกิดขึ้น ต้องระบุได้ว่า เรากำลังมีอคติชนิดไหน เมื่อรู้แล้วการกำจัดมันก็จะทำได้ง่ายครับ

มาช่วยกันกำจัดความลำเอียงกันเถอะ บ้านเราจะได้น่าอยู่