ต้นศตวรรษที่แล้ว William Beebe นักธรรมชาติวิทยาชาวอเมริกันได้เข้าไปท่องป่าของประเทศ Guyana  เค้าพบฝูงมดขนาดใหญ่เดินตามกันเป็นวงกลมซึ่งมีวงรอบยาวถึง 1,200 ฟุต  มดแต่ละตัวจะต้องเดินนานถึงสองชั่วโมงครึ่งกว่าจะครบรอบ มดฝูงเดิมเดินจงกรมอยู่อย่างนั้นไม่หยุดหย่อนทั้งกลางวันและกลางคืน  จนกระทั่งผ่านไปสองวัน มดส่วนใหญ่ก็ล้มลงขาดใจตาย

มดนั้นตัวเล็ก…แต่ไม่หยุดเดิน จริงๆครับ จึงตายหมู่ (หนังสือคุณนันทขว้างจะขายออกมั้ยเนี่ย :)

ปรากฏการณ์นี้ได้ชื่อในเวลาต่อมาว่า Circular Mill มดมีการตัดสินใจตามอย่างมดตัวข้างหน้า เมื่อมดหลงทางจากรังมันจะไม่คิดอะไรทั้งสิ้นนอกจากเดินตามตัวอื่นๆ  และตัวหน้าก็เดินตามตัวต่อๆไปเป็นทอดๆ ถ้าโชคไม่ดีก็เกิดจะล็อกเป็นวงแหวนแบบในกรณีมด Guyana  มดนั้นถึงอยู่รวมเป็นฝูงก็ไม่เกิดความฉลาดของฝูง  เพราะมดแต่ละตัวไม่ได้มีอิสระในการตัดสินใจนะครับ

ถ้าบ้านคุณมีมดอพยพเป็นทางเข้ามาทางหน้าต่าง คุณอาจจะลองทฤษฎีนี้โดยเอา Spray ไปฉีดตรงทางที่มันจะเข้ามา และรูที่มันจะเข้าไป มดที่อยู่ระหว่างกลางนั้นมันงงทำอะไรมันถูกและเริ่มจับกลุ่มกัน มดในห้องน้ำบ้านผมประมาณ 200-300 ตัวจับกลุ่มเป็นวงกลมอยู่ไม่ต่ำกว่าสามวัน ไม่รู้จะไปไหน จนผมลืมไปเลย (จะว่าผมโหดมั้ยเนี่ย)    

สำหรับท่านที่ไม่มีโอกาสได้อ่านตอนแรกผมขอสรุปสั้นๆว่า ฝูงชนจะฉลาดมากกว่าหรือเทียบเท่ากับคนที่ฉลาดที่สุดในกลุ่ม  โดยมีเงื่อนไขว่า กลุ่มคนเหล่านั้นจะต้องมีความหลากหลาย เป็นอิสระในการตัดสินใจไม่ขึ้นแก่กัน ไม่รวมศูนย์อยู่ที่เดียวกัน และปัญหาที่จะแก้นั้นเป็นเรื่องทั่วๆไปนะครับ

การคุยกันในทีมงานนั้นเป็นสิ่งที่ดี แต่การมีการสื่อสารกันมากเกินไปก็สามารถทำให้กลุ่มฉลาดลดลงได้ เพราะจะมีบางคนเริ่มพยายามใช้อิทธิพลหรือกล่อมให้อีกฝ่ายเชื่อ หรือเกิดความคิดแบบเป็นกลุ่ม (Groupthink) ขึ้น

การตัดสินใจที่ดีที่สุดของกลุ่มเกิดขึ้นเมื่อมีความเห็นที่ขัดแย้งหรือมีการสู้กันทางความคิด  ไม่ใช่ความเห็นที่เป็นเอกฉันท์หรือประนีประนอม  แต่ละฝ่ายไม่จำเป็นต้องเป็นผู้รู้มากแต่ต้องมีข้อมูลกันคนละนิดละหน่อย  และก็ไม่ใช่ว่าปล่อยให้เถียงกันไปอย่างนั้นไม่ยอมเลิก  จะต้องมีกลไกบางอย่างที่คอยรวบรวม (Aggregation) ความเห็นเหล่านั้นออกมาเป็นความเห็นของฝูงชนให้จงได้ (เช่นการ vote)

Surowiecki บอกว่าความเป็นอิสระเป็นสิ่งที่จำเป็นอย่างยิ่งต่อความฉลาดของฝูงชน เค้ายกเหตุผลว่า การตัดสินของสมาชิกนั้นมีความคลาคเคลื่อน ถ้าทุกคนเป็นอิสระจากกัน ความคลาดเคลื่อนนั้นจะเป็นแบบสุ่ม (Random) เมื่อนำมารวมกันจะหักล้างกันไปเอง (Self-Canceling)  แต่ถ้ามี Groupthink เกิดขึ้น ความเคลื่อนเหล่านี้จะ Correlate กันได้ทำให้ยังคงอยู่  นอกจากนี้ความเป็นอิสระทำให้สามารถใช้ข้อมูลใหม่ๆ แทนที่จะใช้ข้อมูลที่กลุ่มคุ้นเคย

ในสังคมเรามี Groupthink อยู่เต็มไปหมด ในทางสังคมศาสตร์เค้าจะมีชื่อเรียกปรากฏการณ์เหล่านี้ไว้หมดเลย เช่น

• Social Proof อะไรที่เราเห็นคนในสังคมยอมรับ เราก็จะยอมรับโดยไม่ถาม เช่น ร้านก๋วยเตี๋ยวนั้นคนแน่นมาก จะต้องอร่อยแน่ๆ  ซึ่งในกรณีนี้ส่วนใหญ่ก็จะถูกนะครับ เพราะในสังคมก็มีความหลากหลาย และความเป็นอิสระพอสมควร แต่เราอย่าลืมว่า ถ้าเค้าขายถูกมากก็อาจจะเกิดผลอย่างเดียวกัน   และก็มีอะไรบ้างอย่างในสังคมที่ควรจะต้องตั้งคำถามไม่ใช่ยอมรับตามๆอย่างขาดสติ

• Herding อยู่ในฝูงไว้ปลอดภัยกว่า เช่นบรรดากองทุนรวม และนักวิเคราะห์หุ้นมักจะไม่ทำอะไรแผลงๆเพราะได้อาจจะไม่คุ้มเสีย หรือโค้ชอเมริกามักจะสั่งให้ลูกทีมเตะ Fieldgoal ทั้งๆที่จากสติถิพบว่า การวิ่งให้ครบ 10 หลาเป็นการตัดสินใจที่ดีกว่า  แต่ในกรณีเหล่านี้อาจจะอธิบายในแง่ของความเสี่ยงได้ ถ้าเราพลาด ก็อ้างว่าใครๆก็ทำแบบนี้

• Cascading คุณติด Cable TV ท้องถิ่น หรือไปหาหมอฟันที่เจ้าปื้ดแนะนำหรือเปล่า ถ้าใช่คุณอยู่ในกลุ่มนี้เลย ซึ่งผมพบบ่อยมากว่าไม่ WORK เช่น เพื่อนแนะนำให้ผมถ่อสังขารไปซื้อรถ Honda ที่ลำพูน ไม่เห็นจะมีความแตกต่าง หรือในกรณีที่คนชอบเปิดร้านกาแฟตามๆกัน

 
ในหนังสือ Wisdom of Crowds ยังกล่าวถึง Iowa Electronics Market (IEM) ซึ่งเป็นตลาดซื้อขายสัญญา (Contract) สัญญาที่ว่า คล้ายๆ กับการรับพนัน โดยให้ผู้ซื้อสัญญาทำนายว่าใครจะชนะเลือกตั้ง    Surowiecki อ้างว่า IEM มีความแม่นยำกว่า Poll ส่วนใหญ่เสียอีก ทั้งๆที่ใน IEM มีคนเล่นแค่ 800 คน ในขณะที่ Poll ใหญ่ๆอาจจะสอบความความเห็นหลายพันคน  สิ่งที่แตกต่างกันระหว่าง Poll กับ IEM คือ Poll มักจะถามว่า คุณจะเลือกใคร แต่ IEM ถามว่าคุณคิดว่าใครจะชนะเลือกตั้ง เนื่องจากผู้ชื้อสัญญาจะเสียเงินถ้าทายผิด ดังนั้นทุกคนจึงพยายามวิเคราะห์ให้ดีที่สุด  ตลาดคล้ายๆกับ IEM ก็ยังมีอีกมากมายรวมทั้ง Hollywood Stock Exchange (HSX) ซึ่งทายผล Academy Award

ผู้เขียนยังได้ยกตัวอย่างของการที่ผู้ตัดสินใจมีความคล้ายคลึงกันเกินไป และมีผู้มีอำนาจมากกว่าอยู่ในกลุ่ม จึงเกิด Groupthink ขึ้น ในปี 1961 ประธานาธิบดี JFK ของสหรัฐสั่งให้นาวิกโยธินแค่ 1,200 คน บุกอ่าวหมู (Bay of Pigs) ของคิวบาเพื่อปฏิวัติล้มล้าง Fidel Castro ซึ่งปฏิบัติการครั้งนั้นล้มเหลวไม่เป็นท่า นับเป็นหายนะของผู้ที่พยายามใช้กลุ่มในการตัดสินใจแต่สมาชิกในกลุ่มกลับไม่เป็นอิสระ

ผมจำตัวอย่างที่จี้เส้นกว่านี้ได้ พวก Viking เคยยกกองเรือมีทหารแค่ 300 (สามร้อย) คน ไปตีกรุงปารีส

แต่ Surowiecki ก็ไมได้แย้งว่าความเป็น Expert นั้นไม่มีความหมาย ในเรื่องที่ต้องใข้ประสบการณ์ ต้องใช้วิชาการเฉพาะด้าน เช่น หมอ วิศวกร ทนายความ ก็ยังไม่มีอะไรดีกว่าการขอความเห็นจากผู้เชี่ยวชาญ  อย่างเช่น มาตรการที่ขนส่งเชียงใหม่เอามาใช้กับคนที่ชอบห้อยตัวประหลาดไว้ท้ายรถ อ้างว่า “อาจเป็นอันตรายต่อร่างกายและจิตใจของผู้อื่น” อันนี้ผมไม่รู้จริงๆ และคงต้องถามนักกฏหมาย

(หนังสือ Wisdom of Crowds นี้ เห็นเล่มกระจิ๊ดเดียว แต่อ่านแล้วยาวกว่าที่ผมคิดไว้มากเลยครับ และเรื่องที่คุณกำลังอ่านอยู่นี้เป็นตอนต่อจาก http://www.oknation.net/blog/lifelong-learning/2007/05/03/entry-1)