อันว่าความกรุณาปราณี
จะมีใครบังคับก็หาไม่
หลั่งมาเองเหมือนฝนอันชื่นใจ
จากฟากฟ้าสุราลัยสู่แดนดิน ฯลฯ

ส่วนหนึ่งของบทกลอนในพระราชนิพนธ์ของล้นเกล้ารัชกาลที่ 6 จากเรื่อง “เวนิส วาณิช” แปลจากผลงานประพันธ์อันเลื่องชื่อของ วิลเลี่ยมส์ เชคสเปียร์ที่ชื่อว่า The Merchant of Venice

เป็นบทกลอนที่ฉันท่องจำเป็นนกแก้วนกขุนทองก่อนเลิกเรียนทุกวัน ตอนเรียนชั้นประถมฯ 3 โดยไม่เคยเข้าใจลึกซึ้งถึงความหมายที่แท้จริง และจำได้ว่าตอนมัธยม ครูก็บอกให้อ่านหนังสือเรื่อง “เวนิส วาณิช” เป็นหนังสืออ่านนอกเวลา แต่เพราะความที่ไม่ชอบอ่านเรื่องราวที่เป็นบทกลอนยาว ๆ บวกกับความสนใจ ณ เวลานั้นสนุกไปกับดูหนังฟังเพลงเสียมากกว่า ฉันก็เลยไม่เคยใส่ใจที่จะหยิบขึ้นมาอ่าน

ฉันเพิ่งจะได้เช่าหนังเรื่อง The Merchant Of Venice ที่ออกฉายตั้งแต่ปี 2004 ในเวอร์ชั่นที่เป็นผลงานการสร้างของ Michael Ranford (ชื่อที่ฉันเองก็ไม่คุ้นเคย) มาดูเมื่อไม่กี่วันที่ผ่านมานี้ พอดูหนังจนจบก็เลยทำให้รู้สึกเสียดายที่ตัวเองไม่ได้อ่านเสียตั้งแต่ตอนนั้น

เมื่อดูหนังจบจน ทำให้ฉันซาบซึ้งในบทกลอนดังกล่าวนี้มากขึ้นอย่างบอกไม่ถูก อาจจะเป็นเพราะเนื้อหาที่ให้คติชวนฉุกคิด ในเรื่องความยุติธรรมที่ผู้คนต่างเรียกร้องแสวงหา ว่าแท้จริงแล้ว ความยุติธรรมมีจริงหรือไม่ในโลกนี้ และมันสำคัญต่อชีวิตสำหรับความมนุษย์จริงหรือ

เรื่องราวที่แสนคลาสสิก กระตุ้นเตือนมโนสำนึกของผู้คนได้เป็นอย่างดี แม้ว่าเวลาจะผ่านไปนานกี่ยุคกี่สมัย อาจเป็นเพราะสิ่งหนึ่งที่ไม่เคยลดน้อยถอยลงในความเป็นมนุษย์ คือ กิเลสตัณหาและอคติในใจตน

ไฮไลท์สำคัญอันแสนสนุกของหนังเรื่องนี้อยู่ตรงช่วงท้ายของหนัง ที่มีการตัดสินคดีความ ระหว่าง “ไชล็อก” พ่อค้าหน้าเลือดชาวยิว (ชาวยิวที่ในยุคสมัยนั้นถือเป็นพลเมืองชั้นสองของเมืองเวนิส ในฐานะของเจ้าหนี้) กับ “แอนโตนิโอ” พ่อค้าชาวคริสเตียนที่ทำมาค้าขายอยู่ในเมืองเวนิส เขาเป็นผู้ค้ำประกันหนี้ให้กับ “บาซานิโอ” เพื่อนรัก

ดังนั้น เมื่อแอนโตนิโอไม่สามารถชำระหนี้ให้กับไชล็อกได้ทันตามกำหนดเวลา เงื่อนไขที่กำหนดไว้ในสัญญาการกู้ยืมเงินระหว่างเขาทั้งสองคือ แอนโตนิโอต้องใช้เงินคืนเป็น 2 เท่าของหนี้ที่กู้ยืมกัน หรือไม่แอนโตนิโอก็ต้องยอมให้ไชล็อก เฉือนเนื้อที่หน้าอกใกล้หัวใจของเขาขนาดด้วยน้ำหนัก 1 ปอนด์ เป็นการชดใช้คืนหนี้

แน่นอนว่า สำหรับไชล็อกแล้ว ในสถานะของความเป็นคนยิว ที่มักถูกหมิ่นแคลนและรังเกียจเดียดฉันท์จากชาวคริสเตียนมาโดยตลอด ประจวบกับเขาพบเรื่องราวแสนเศร้าในครอบครัว เมื่อลูกสาวคนเดียวของเขาหนีตามชายคนรักที่เป็นชาวคริสเตียนไป เหล่านี้สร้างความเจ็บช้ำน้ำใจ จนกลายเป็นอคติและทิฐิที่สั่งสมก่อตัวอยู่ในใจ แปรไปสู่ความเคียดแค้นชิงชังที่มีต่อชาวคริสเตียนอย่างยากจะให้อภัย

แม้แอนโตนีโอสามารถหาเงินค่าปรับมาชดใช้คืนตามที่กำหนดไว้ในสัญญาได้ แต่ไชล็อกก็หาได้ต้องการเงินนั้น เขาปฏิเสธมัน เพราะค่าปรับที่ไชล็อกเลือกแล้ว เพื่อชำระสะสางความแค้นในใจ คือ เนื้อหนัก 1 ปอนด์ของแอนโตนิโอ นั่นหมายถึงชัยชนะของไชล็อก ก็คือ ความตายของแอนโตนิโอ

แม้ทนายผู้ว่าความของฝ่ายแอนโตนิโอพยายามร้องขอความเมตตาปราณีจากไชล็อก เพื่อชักจูงให้เขาเปลี่ยนใจอย่างไรก็ไม่เป็นผล ไชล็อกยังคงยืนยันเจตนาเดิมด้วยความเชื่อมั่น (อย่างมีเล่ห์เพทุบาย) ว่าเขา “เดินตามครรลองที่ถูกต้องตามกติกาและกฎหมายของบ้านเมือง”

บทสรุปสุดท้าย ไชล็อกผู้เลือดเย็นจะได้เฉือนเนื้อของแอนโตนิโอสมใจของเขาหรือไม่ ฉันคงไม่อาจเสียมารยาทที่จะเล่าต่อให้เสียอรรถรสสำหรับคนที่ยังไม่เคยอ่านหนังสือ หรือดูหนังเรื่องนี้มาก่อน เพราะตรงส่วนที่ต่อจากนี้จะเป็นส่วนที่สนุกเป็นอย่างยิ่ง เป็นการใช้ไหวพริบเพื่อแก้ไขสถานการณ์ (โดยวิธีขุดบ่อล่อปลา) ของทนายความผู้แสนฉลาดปราดเปรื่องของแอนโตนิโอ

“เวนิส วาณิช” สอนให้เราตระหนักรู้ว่า ไม่ว่าความความยุติธรรมบนโลกนี้จะมีอยู่จริงหรือไม่ หรือมันสำคัญกับมนุษย์ขนาดไหนนั้น แต่นั่นก็ไม่สำคัญไปกว่าความเมตตาปราณีที่มนุษย์ทุกคนพึงได้รับและพึงมอบให้แก่กัน ดังวลีหนึ่งที่ทนายความของแอนโตนิโอกล่าวไว้ในช่วงเวลาหนึ่งของการว่าความ “เมตตาธรรม จึงเหนือกว่าอำนาจใด ๆ ทั้งปวงในโลกนี้”