ดูหนังวันพ่อ (เขียนเมื่อ 5 ธันวาคม 2549)

     ในโอกาสที่ธันวาคมนี้ นอกจากจะเป็นเดือนแห่งเทศกาลสุขสันต์ส่งท้ายปีเก่าแล้ว ความสำคัญของเดือนนี้อีกอย่างหนึ่งที่ยิ่งหย่อนไม่แพ้กันสำหรับคนไทยเราคือ เป็นเดือนที่ระลึกถึงความสำคัญของบุพาการีผู้ให้กำเนิดที่เรียกว่า “พ่อ”

     ฉัน พ่อ และหนัง สามสิ่งนี้มีความเกี่ยวพันกับชีวิตของฉันตั้งแต่เล็กจนเติบใหญ่

     พ่อเคยเล่าเสมอๆ ว่า ความสุขอย่างหนึ่งของชีวิตวัยเด็กของพ่อ ในครอบครัวธรรมดาๆ ตามต่างจังหวัด ยุคสมัยหลังสงครามโลกครั้งที่สอง คือ การได้ไปยืนดูช่างศิลป์วาดภาพโปสเตอร์หนัง หรือป้ายหนังที่ใช้สำหรับติดตั้งหน้าโรงหนัง หรือที่ติดตั้งไปกับรถแห่โฆษณา หรือการได้ไปยืนดูฟิลม์หนังที่หมุนวนบนเครื่องฉายหนัง

     และที่สำคัญคือ การได้ตื่นตาตื่นใจสนุกสนานไปกับการดูหนังเรื่องนั้นๆ บางครั้งพ่อก็ไม่มีเงินมากพอจะจ่ายค่าตั๋วหนังเข้าไปดูได้ เพราะฐานะทางบ้านยากจนมาก นานๆ ครั้งก็มีผู้ใหญ่ใจดีที่เป็นเพื่อนบ้านบางคนอาสาพาพ่อ (ซึ่งขณะนั้นเป็นเด็ก) เข้าไปดูหนังในโรง โดยให้ทำทีเป็นลูกของเขาเพื่อจะได้เข้าไปดูหนังโดยไม่ต้องเสียค่าตั๋ว

     พ่อชอบดูหนังตั้งแต่วัยเด็กจนเป็นวัยรุ่น และเมื่อเป็นผู้ใหญ่มีครอบครัว ทุกครั้งที่ไปดูหนัง พ่อและแม่จะต้องพาฉันและพี่ชายไปดูด้วยกันทั้งครอบครัวเป็นประจำสม่ำเสมอ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงใกล้วันหยุดสำคัญเช่นปีใหม่หรือตรุษจีน ก่อนจะถึงวันหยุด 1 วัน พ่อจะพาลูกๆ ไปเดินเตร่ดูภาพถ่ายตัวอย่างหนังและกำหนดเวลาฉายหน้าโรงหนัง เพื่อจะได้เตรียมตัวตั้งใจไปดูหนังกัน ซึ่งโรงหนังตามต่างจังหวัดสมัยก่อน หากเป็นช่วงวันเทศกาลวันหยุดสำคัญ จะเปิดโรงฉายหนังกันทั้งวันทั้งคืนเลยทีเดียว

     ความชอบดูหนังของพ่อจึงเป็นอีกหนึ่ง (ในหลาย) นิสัย ที่ถูกส่งผ่านถ่ายทอดมายังตัวฉันอย่างไม่ต้องสงสัยไต่ถาม

     ดังนั้น การดูหนังของฉันในช่วงเทศกาลวันพ่อจึงถือเป็นอีกหนึ่งวิธีการแสดงออก เพื่อระลึกนึกถึงความรัก ความปรารถนาดีที่ได้รับจากพ่อมาโดยตลอดอย่างไม่เคยขาดตกบกพร่อง

     แม้ว่าหนัง 3 เรื่อง 3 รสที่ฉันได้ดูในช่วงใกล้วันพ่อ ไม่ได้มุ่งหมายหรือจงใจจะนำเสนอเรื่องราวเกี่ยวกับ “พ่อ” เป็นหลักใหญ่ใจความ หากแต่ได้นำเสนอประเด็นความสัมพันธ์อันลึกซึ้งระหว่าง “พ่อกับลูก” เป็นประเด็นรองของเรื่องหลักไว้อย่างน่าสนใจเป็นอย่างยิ่ง

     ฉันแบ่งความสัมพันธ์ระหว่างพ่อและลูกในหนัง 3 เรื่อง ออกเป็น 3 รูปแบบ

     ไม่ลงรอย… “Wall Street”

     ไม่ใช่สายเลือด… “Always : Sunset On Third Street”

     ไม่ถูกทำนองคลองธรรม… “Saving Face”

ไม่ลงรอย… “Wall Street”

     เป็นคำตอบที่ถูกเพียงครึ่งเดียว!!! หากคุณถูกถามก่อนได้ดูว่า หนังเรื่องนี้เกี่ยวกับอะไร

     แล้วคำตอบคือ คุณคิดว่าหนังเรื่องนี้ - ที่ออกฉายในปี 1987 หรือเมื่อเกือบ 20 ปีที่แล้ว ที่กำกับโดยเจ้าพ่อหนังสงคราม (โดยเฉพาะสงครามเวียดนาม) ชื่อก้องแห่งโลกฮอลีวู้ด ผู้มีนามว่า Oliver Stone - คงจะเป็นหนังที่เกี่ยวข้องกับ เงิน เงิน และเงิน ดำเนินเรื่องด้วยลีลาอันตื่นเต้นเร้าใจของการหักเหลี่ยมเฉือนคม ชิงไหวชิงพริบกันด้วยยุทธวิธี กลเกมส์ทางธุรกิจ

     ระหว่าง Gordon Gekko นักลงทุนในตลาดหุ้นวอลล์สตรีทรายใหญ่ ที่ทุกการลงทุน “ไม่มีคำว่าเสี่ยง” สำหรับเขา และผลลัพธ์ที่ได้คือ “กำไรเท่านั้น” เขาพร้อมจะโยกย้ายถ่ายโอนเงินลงทุนจากที่หนึ่งไปยังอีกที่หนึ่งทันที หากคิดวิเคราะห์แล้วว่าเขาไม่ได้เป็น “ผู้ชนะแต่เพียงผู้เดียวในเกมส์นั้นๆ” (ดูแล้วก็อดนึกถึงอดีตผู้นำบ้านเราบางคนไม่ได้ หึหึ)

     กับ Bud Fox โบรกเกอร์ หรือนายหน้าค้าหุ้นของบริษัทเงินทุนหลักทรัพย์รายใหญ่รายหนึ่งในวอลล์สตรีท ผู้ใฝ่ฝันและทะเยอทะยานไปสู่ชีวิตที่ดีกว่า ชีวิตที่เพียบพร้อมไปด้วยสูทราคาแพงระยับ รับประทานแต่อาหารในภัตตาคารชั้นหรู ห้องชุดชั้นดีในย่านคนรวย รายล้อมไปด้วยหญิงสาวสวยเซ็กซี่ไม่ซ้ำหน้า

     การถูกครอบงำด้วยแนวคิดทุนนิยมสุดโต่ง ความทะยานอยากเช่นนี้ของ Bud Fox หรือ Buddy นี่เอง ที่เพิ่มระยะห่างของความสัมพันธ์ระหว่างพ่อของเขาคือ Carl Fox (ผู้เป็นเพียงหัวหน้านายช่างซ่อมเครื่องบินของสายการบินแห่งหนึ่ง อุทิศชีวิตและจิตใจอันบริสุทธิ์ให้ผองเพื่อนพนักงานในสหภาพแรงงานของสายการบินที่เขาทำงานอยู่) กับเขาให้ไกลกันออกไปมากขึ้นทุกวันๆ

     Carl ผู้ผ่านโลกมามาก พร่ำสอนลูกอยู่เสมอเมื่อมีโอกาสได้เจอกันว่า เงินทองที่ได้มาง่ายดาย ได้มาจากการซื้อมาขายไปโดยไม่ต้องออกเหงื่อลงแรง มันไม่ใช่สิ่งยั่งยืน ได้มาเร็วก็ไปเร็ว เขามักจะตั้งคำถามกับลูกว่า ทำไมทุกครั้งที่เงินเดือนเพิ่มขึ้น แต่ตัวลูกเองกลับไม่เคยพอใช้เลยสักครั้ง ขณะที่ผู้เป็นลูกไม่ฟังและไม่เชื่อเช่นนั้น ทุกครั้งของการสนทนาระหว่างพ่อลูกคู่นี้ จึงจบลงด้วยการโต้เถียงกัน

     “ความไม่ลงรอยทางความคิด” ความสัมพันธ์ที่ขัดแย้งระหว่างพ่อกับลูกคู่ที่เกิดขึ้นนี้ คือประเด็นรองของหนัง และเป็นความคำตอบที่ถูกอีกครึ่งหนึ่งของคำถามในย่อหน้าแรกสุด ซึ่งมีความสำคัญ มีผลต่อการตัดสินใจและการกระทำหลายๆ อย่างของ Bud Fox ตัวเอกของเรื่องเป็นอย่างมาก

พ่อ: มันเก็บโซ่ล่ามแกไว้ในกระเป๋าหลัง แต่แกตาบอดจนมองไม่เห็น

ลูก: ที่ผมเห็นก็คือเครื่องยนต์เก่าขี้อิจฉา ทนมองลูกชายประสบความสำเร็จกว่าเขาไม่ได้เท่านั้นเองแหละ

พ่อ: อย่าวัดความสำเร็จของคน ด้วยจำนวนของเงิน

ลูก: นั่นเพราะพ่อไม่มีกึ๋นออกสู่โลกภายนอก เรียกร้องอะไรด้วยนะสิ

พ่อ: ถ้าแกรู้สึกอย่างนั้นจริงๆ ฉันคงทำหน้าที่ได้ห่วยแตกในฐานะพ่อ!!!

     นั่นเป็นบทสนทนาโต้ตอบของพ่อ-ลูก ในช่วงท้ายของหนัง ก่อนที่ Bud จะซาบซึ้งถึงแก่นแท้ของความเป็นมนุษย์เงินตรา ว่าโหดร้ายทำลายชีวิตเขาให้ย่อยยับอับจน ยิ่งกว่าตอนที่เคยจนเงินทองเพียงใด

     ก่อนที่เขาจะเข้าใจว่าในชีวิตนี้ ใครที่รักเขาและเขารักใครมากที่สุด

ไม่ใช่สายเลือด… “Always : Sunset On Third Street”

     Always หนังที่คนส่วนใหญ่ที่ได้ดู เป็นต้องเอ่ยปากชมว่าไม่ควรพลาดด้วยประการทั้งปวง หนังที่ทำให้หลายคนเสียน้ำตาให้กับ ความอิ่มเอมใจ ความซาบซึ้งตรึงใจในกับมิตรภาพอันแสนบริสุทธิ์ หมดจด งดงามในความรู้สึก

     เป็นเรื่องราวความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนหลากหลาย ในชุมชนบนถนนสายเล็กๆ ในซอกหลืบหนึ่งของนครโตเกียว ท่ามกลางสภาพบ้านเมืองที่อยู่ในช่วงบูรณะฟื้นฟูประเทศหลังจากตกเป็นฝ่ายพ่ายแพ้ในสงครามโลกครั้งที่ 2 ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ญี่ปุ่นต้องเร่งพัฒนาประเทศอย่างหนัก โดยเฉพาะการเร่งฟื้นตัวทางเศรษฐกิจไปสู่สังคมอุตสาหกรรม

     รอยต่อในช่วงเปลี่ยนผ่านของยุคสมัย ถูกนำเสอในหนังผ่านรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ ไม่ว่าจะเป็นการมาถึงของตู้เย็น (แทนตู้ใส่น้ำแข็ง) โทรทัศน์ (ความบันเทิงจากกล่องสี่เหลี่ยม) โคคาโคล่า (เครื่องดื่มชนิดแรกที่ทำให้ชาวโลกรู้จักคำว่า “ซ่า”) เด็กสาวต่างจังหวัดที่จำต้องมาหางานทำในเมือง ด้วยหวังจะมีชีวิตที่ดีขึ้น ฯลฯ แม้เป็นเพียงสิ่งเล็กๆ น้อยๆ แต่ก็สร้างสีสันให้หนังได้อย่างกลมกลืน

     ตัวละครสองตัวในเรื่องที่กระทบใจถึงขั้นทำให้น้ำตาไหลพราก คือ เรื่องราวของนักเขียนไส้แห้ง ที่อาศัยร้านชำขายขนมและของเด็กเล่นประทังชีวิตไปวันๆ ด้วยความหวังเดียว (อันริบหรี่) นั่นก็คือการได้รางวัลจากงานวรรณกรรมเด็กที่เขาทุ่มเทเวลาทั้งชีวิตให้กับมัน

     มีเพียงคนเดียวที่เห็นคุณค่าชื่นชมในงานของเขา คือ “จุนโนะซึเกะ” เด็กน้อยหน้าตาท่าทางเซื่องซึม เสื้อผ้ามอมแมม เด็กที่แม้แต่พ่อแม่ผู้ให้กำเนิดก็ไม่อยากเลี้ยงเอาไว้กับตัว ถูกยัดเยียด โยนไปโยนมาให้อยู่กับคนนั้นทีคนนี้ที สุดท้ายก็มาอยู่กับหนุ่มนักเขียนไส้แห้ง ซึ่งก็รับมาอยู่ในความอุปการะอย่างตกกะไดพลอยโจนและไม่สู้เต็มใจนัก

     จากวันที่หนุ่มนักเขียนได้รู้สึกดีใจ ที่อย่างน้อยก็มีเด็กคนหนึ่งเห็นคุณค่าความสำคัญของงานเขียนที่เขาเคยเขียนไว้ อย่างน้อยชีวิตเขาก็ดูจะมีความหวังมากขึ้น ความรู้สึกดีๆ สายใยแห่งความผูกพันระหว่างเขากับ “จุนโนะซึเกะ” จึงเริ่มต้นขึ้น

     แม้ไม่ใช่พ่อที่ให้กำเนิด แต่ความรัก ความเอาใจใส่ที่มีให้กับเด็กน้อย ไม่ว่าทำอาหารให้ทาน ซักเสื้อผ้าให้ หรือเซอร์ไพรส์เล็กๆ ในวันคริสต์มาส สิ่งเหล่านี้ซาบซึ้งอยู่ในใจ “จุนโนะซึเกะ” อยู่ตลอดเวลา และนั่นก็เริ่มทำให้ทั้งสองยิ้มให้กันมากขึ้น ห่วงหาอาทรกันและกัน

     หนุ่มนักเขียนเรียนรู้ว่าตัวเองเป็นพ่อคนได้ โดยไม่จำเป็นต้องมีเงินทองมากมายมารองรับ และเด็กกำพร้าคนหนึ่งได้สัมผัสความอบอุ่น ความเอาใจใส่ ความห่วงใย จากชายที่ไม่ได้ผูกพันทางสายเลือดเลยแม้สักน้อย คำว่า “ความรัก” คือเส้นสายโยงใยยึดหัวใจทั้งสองไว้ด้วยกัน และหัวใจมนุษย์มักอ่อนไหวกับคำๆ นี้เสมอ

ไม่ถูกทำนองคลองธรรม… “Saving Face”

     เห็นชื่อหนังลูกครึ่งจีนปนฝรั่งเรื่องนี้ในแบบภาษาอังกฤษ บวกกับที่ได้ดูหนังเรื่องนี้จนจบแล้ว ตามประสาคนที่ไม่ถนัดภาษาอังกฤษนัก ไม่แน่ใจว่าจะแปลได้ตรงๆ ตัวตามชื่อได้เลยหรือไม่ว่า “รักษาหน้า” ซึ่งก็สอดคล้องกับวัฒนธรรมของคนเอเชีย โดยเฉพาะอย่างยิ่งคนจีน ที่เรื่องของหน้าตา (ที่ไม่ได้หมายถึง รูปร่างหน้าตาภายนอก) แต่หมายถึงเกียรติยศและศักดิ์ศรีของตระกูล สิ่งนี้สำคัญอย่างยิ่งเหนือสิ่งอื่นใด สำคัญยิ่งกว่าจิตวิญญาณหรือหัวใจคน

     เพื่อรักษาหน้าตาของวงศ์ตระกูล และในอีกทางหนึ่งก็เพื่อตอบแทนบุญคุณพ่อแม่ การแต่งงานออกเรือนเป็นฝั่งเป็นฝาไปกับคนที่พ่อแม่จัดหามาให้ จึงดูเป็นสิ่งที่ลูกผู้หญิงเชื้อสายจีนส่วนใหญ่ ไม่ว่าจะไปอยู่บนแผ่นดินไหนของโลกนี้จำต้องตระหนักและยอมรับ

     แม้ว่าคนที่มาร่วมชีวิตจะไม่ใช่คนที่ตนรัก แต่หากเป็นคนที่เหมาะสมในสายตาของพ่อแม่ และสิ่งนั้นทำให้พ่อแม่สบายใจ (และคิดว่า) หมดห่วง เพียงเท่านี้ก็ถือว่าได้เป็นการตอบแทนบุญคุณ ด้วยการเชิดหน้าชูตาพ่อแม่ไม่ให้เป็นที่อับอายขายหน้าใคร

     นอกจากนี้ ในวัฒนธรรมคนจีน (หรือคนไทยเองก็ตาม) มักมีสุภาษิตที่ว่า “มีลูกสาวเหมือนมีส้วมอยู่หน้าบ้าน” ประโยคนี้ดูเหมือนจะทำให้ผู้หญิงเราแทบจะกระดิกกระเดี้ยวตัวไม่ได้ จะทำอะไรเป็นต้องระวังทุกฝีก้าว

     เกิดเป็นผู้หญิง ถ้าไม่ได้แต่งงานออกเรือน ก็ถูกนินทาว่าร้ายว่าไม่มีดี จึงไม่มีใครมาสนใจ

     ถ้าแต่งงานออกเรือนก็ต้องแต่งกับคนเหมาะสมทางสถานะ คนที่เชิดหน้าชูตาให้วงศ์ตระกูลได้ ไม่ให้น้อยหน้าใคร

     ถ้าแต่งงานไปแล้ว ไปด้วยกันไม่ได้ เป็นลูกผู้หญิงก็ต้องอดทนอยู่กันต่อไป แม้ใจอยากจะเลิกก็ไม่กล้าทำ เพื่อรักษาหน้าวงศ์ตระกูลไม่ให้เป็นที่ติฉินนินทาในวงสังคม

     หรือถ้าแม่ม่ายสามีตาย ผู้ญิงคนนั้นก็ไม่มีสิทธิ์จะมีใครใหม่ เพราะจะกลายเป็นหญิงหลายใจ

     ทั้งหลายทั้งปวงที่ว่ามาเหล่านี้ เป็นวัฒนธรรมที่ยังคงเกิดขึ้น มีอยู่ และยังไม่ดับหายไปง่ายๆ แม้ว่าปริมาณความเข้มข้นอาจจะลดน้อยถอยลงไปบ้างตามกระแสถาโถมจากวัฒนธรรมตะวันตกในยุคโลกาภิวัฒน์

     และประเด็นต่างๆ ที่กล่าวถึงมาข้างต้น ถูกนำเสนอผ่าน “Saving Face” หนังแนว Drama-Comedy

     พูดถึงชีวิตของแม่ม่าย “Ma” ที่เมื่อยังเป็นสาวรุ่น เธอถูกบังคับให้แต่งงานกับคนที่ตนไม่ได้รัก เพื่อศักดิ์ศรีวงศ์ตระกูล เพื่อตามใจพ่อของเธอ ผู้ซึ่งดูจะมีบทบาทสำคัญในชีวิตของเธอมาโดยตลอด (แม้ในหนังจะไม่ได้เน้นประเด็นพ่อกับลูกสาวคู่นี้อย่างชัดเจน)

     พ่อของ Ma ย้ายครอบครัวจากจีนแผ่นดินใหญ่มาอยู่ในสหรัฐอเมริกา ดินแดนที่เต็มไปด้วยผู้คนหลากหลายเชื้อชาติ แต่สิ่งเดียวที่พ่อไม่เคยละทิ้งคือ การรักษาไว้ซึ่งประเพณีและวัฒนธรรมจีนดั้งเดิมที่ยึดถือสืบต่อกันมา และหวังเป็นอย่างยิ่งว่าลูกสาวจะต้องไม่ละทิ้งเช่นเดียวกับตน

     วันหนึ่ง Ma ซึ่งเป็นแม่ม่ายลูก (สาว) ติด ในวัย 48 ปี เกิดตั้งท้องขึ้นมาโดยไม่ยอมสารภาพว่าใครเป็นพ่อของเด็ก พ่อของเธอถึงกับโกรธหัวฟัดหัวเหวี่ยงกับการกระทำที่ไม่ถูกทำนองคลองธรรมของเธอ และประกาศตัดพ่อตัดลูกในทันที

     Ma จึงต้องย้ายมาพักอาศัยอยู่กับ “Wil” ลูกสาวที่เธอเองกำลังจัดหาคู่ครองให้ แต่ยังไม่เคยสำเร็จ เพราะ Wil เองมีลักษณะเฉพาะที่แตกต่างจากหญิงสาวทั่วไปหากมองด้วยสายตาคนรุ่นเก่า

     ภารกิจหา “พ่อ” ให้กับลูกในท้องของแม่จึงเป็นความรับผิดชอบของ Wil เพื่อความสมานฉันท์ของครอบครัว โดยเฉพาะระหว่างแม่กับคุณตาของเธอ

     ในที่สุด ก็หาคนที่จะมาแต่งงานเป็นสามีใหม่ของ Ma ได้ และในวันแต่งงานวันนั้นเอง ความลับที่ถูกเก็บงำมานานก็ถูกเฉลยออกมาว่าใครคือพ่อของเด็กในท้อง และเป็นวันสำคัญที่ Ma ได้เลือกอีกครั้ง ระหว่างการตามใจพ่อของเธอเพื่อรักษาหน้าของตระกูล กับการได้ตามใจหัวใจตัวเองจริงๆ เสียที

     ไม่ว่าโลกจะหมุนเปลี่ยนไปอย่างไร ในสายตาพ่อ ลูกก็ยังเป็นลูกของพ่ออยู่ดี และคนที่พร้อม “ให้อภัย” แก่ลูกเสมอก็คือพ่อนั่นเอง