เรื่องนี้เป็นเอ็นทรี่แรก (มือใหม่ จนถึงตอนนี้ก็ยังใหม่) ที่เราเขียนเกี่ยวกับภาพยนตร์ไว้ในไดอารี่ออนไลน์แห่งหนึ่งเมื่อเกือบ 3 ปีที่แล้ว ในโอกาสที่ตรงกับวันครู (ของไทย) ในวันพรุ่งนี้ จึงคิดนำเอ็นทรี่นี้มาลงให้เหมาะสมกับโอกาส
-------------------------------------------

ภาพยนตร์ของผู้กำกับมากฝีมือจากแดนมังกร จาง อี้ โหมว เรื่องนี้ช่างแตกต่างจากภาพยนตร์เรื่องอื่น ๆ ในระยะหลังของเขาเท่าที่ฉันเคยดูมา  เช่น เรื่อง ฮีโร่ – Hero หรือ จอมใจบ้านมีดบิน – House of Flying Daggers (ซึ่งเข้าใจว่าเขาคงจงใจทำเพื่อขายตลาด Mass หรือ Hollywood) เพราะเรื่อง Not One Less เป็นภาพยนตร์ที่มีการปรุงแต่งน้อยมาก ไม่ว่าจะเป็นด้านการถ่ายทำ การแสดง การจัดแสง สี บทสนทนา ทุกอย่างดูธรรมดาและธรรมชาติมาก ๆ  แต่ก็ไม่ใช่ภาพยนตร์ประเภทสารคดี หรือประเภทเรียลลิตี้โชว์ (ที่กำลังนิยมกันตอนนี้)

 

            ภาพยนตร์เรื่องนี้ดูเรียบง่าย ไม่ยุ่งยากซับซ้อน ไม่มีความพยายามที่จะดึงอารมณ์คนดูให้เศร้าสะเทือนใจไปกับความยากลำบากตัวละคร ไม่มีบทภาพยนตร์ที่โต้ตอบกันอย่างเข้มข้น  แต่ชวนให้เราติดตามดูไปเรื่อย ๆ พร้อม ๆ กับความรู้สึกเอ็นดูและอมยิ้มไปกับความไร้เดียงสาแบบธรรมชาติของเด็ก ได้เห็นสภาพความเป็นอยู่แบบชนบทจีนแท้ ๆ ซึ่งโดยส่วนใหญ่เรามักจะเห็นภาพประเทศจีนจากภาพข่าวทางทีวี ในแบบพระราชวังโบราณ กำแพงเมืองจีน การประชุมพรรคคอมมิวนิสต์ ตึกระฟ้าใหญ่โตในเซี่ยงไฮ้ ฯลฯ

            Not One Less พูดถึงโรงเรียนในหมู่บ้านชนบทจีนแห่งหนึ่งอันทุรกันดารห่างไกลความเจริญ มีชั้นเรียนเพียง 1 ชั้นเรียน ขาดแคลนสิ่งอำนวยความสะดวกในแบบที่คนในเมืองคุ้นชินกัน เมื่อ “คุณครูเว่ย” เด็กหญิงอายุ 13 ปี ซึ่งดูอ่อนเยาว์ อ่อนประสบการณ์ และดูเธอช่างไม่ประสีประสาอะไรเอาเสียเลย ต้องมารับหน้าที่เป็นครูสอนแทนคุณครูผู้ซึ่งอยู่ในวัยสูงอายุแล้ว เป็นเวลาหนึ่งเดือน โดยที่เธอยังไม่รู้ด้วยซ้ำว่าเธอจะได้รับเงินค่าจ้างตามที่ผู้ใหญ่บ้านที่พาเธอมาได้สัญญาไว้หรือเปล่า

ด้วยสภาพการเรียนที่แม้แต่อุปกรณ์การสอนพื้นฐานอย่าง เช่น ชอล์คเขียนกระดาน ก็ถูกจำกัดจำเขี่ยให้ใช้ได้เพียงวันละ 1 แท่งเท่านั้น ชั้นเรียนที่คละไปด้วยเด็กเล็กและเด็กโตในชั้นเรียนเดียวกัน ซึ่งก็มักจะซุกซนวุ่นวายตามประสาวัยเด็ก  และยังเธอถูกกำชับจากคุณครูที่เธอมาสอนแทนว่าต้องดูแลนักเรียนให้ดีอย่าให้ขาดหรือหายไปแม้แต่เพียงคนเดียว คุณครูวัย 13 ปีคนนี้จะรับมือกับสภาพเช่นนี้ได้หรือ

วันนึงมีเจ้าหน้าที่จากหน่วยงานราชการส่วนกลางมารับตัวเด็กผู้หญิงในชั้นเรียนของเธอไป 1 คนเพื่อนำไปฝึกฝนเป็นนักกีฬา เธอได้พยามหาวิธีเพื่อไม่ให้นักเรียนของเธอไป แต่ก็ไม่สามารถทำได้ ต่อมาวันนึงนักเรียนชายจอมเฮี้ยวและมักจะดื้อกับเธอเสมอ ไม่ได้มาเรียนหนังสือ ซึ่งหมายถึงต้องหยุดเรียน เพราะต้องเข้าไปทำงานในเมืองเพื่อหาเงินมาใช้หนี้และรักษาแม่ที่ป่วย เธอจึงใช้ความพยามอีกครั้งเพื่อหาเงินเป็นค่ารถเข้าไปในเมือง ไปตามนักเรียนชายคนนั้นกลับมา นักเรียนในชั้นเรียนทุกคนรวมหัวร่วมมือกับคุณครูเว่ย เพื่อคิดหาวิธีหาเงินค่ารถเข้าเมือง จนแล้วจนรอดก็ยังหาเงินไม่พอค่ารถเสียที จนเหลือเพียงวิธีเดียวที่มีเด็กคนหนึ่งในชั้นเรียนคิดขึ้นมาได้จนทำให้เราอดที่จะแอบอมยิ้มไม่ได้ (เพราะตอนเด็ก ๆ บางคนคงเคยคิดจะทำ หรือเคยทำมาเหมือนกัน) แต่จะสำเร็จหรือไม่นั้น คงต้องดูในหนังเอง

ในที่สุดเธอก็ดั้นด้นเข้ามาในเมืองจนได้ และดูเหมือนว่าเธอจะไม่เคยเดินทางเข้ามาในเมืองเลยด้วยซ้ำ มาอย่างไร้ทิศทาง ไม่รู้อิโหน่อิเหน่ เจอใครเธอก็ถามไปเรื่อย ๆ  ใครบอกให้ทำอย่างไรเธอก็ทำตามอย่างนั้น วิธีไหนก็ได้ที่จะหาลูกศิษย์ของเธอเจอ ตลอดทางมีทั้งคนที่เมตตากับเธอ และไม่สนใจใยดีกับเธอ แม้เงินในกระเป๋าจะเหลือน้อยเต็มที แต่สองเท้า ความหวัง และความมุ่งมั่นของเธอไม่เคยอ่อนล้าลงเลย แน่นอนว่าเธอหาลูกศิษย์ของเธอจนเจอ แต่เจอได้อย่างไรนั้น ขอที่จะไม่พูดถึงให้เสียอรรถรส บอกได้แต่เพียงว่าเราเอง (คนดู) ก็ไม่คิดว่าจะเป็นไปได้ สุดท้ายเธอได้ลูกศิษย์กลับมา พร้อมข้าวของที่มีคนบริจาคขนกันมาเป็นคันรถ

มีประโยคหนึ่งในหนังที่กินใจ เมื่อลูกศิษย์ที่ถูกตามหาจนเจอคนนั้นถูกถามว่าชอบในเมืองไหม ที่นั่นมีอะไรดี เด็กตอบว่า “ชอบ เมืองสวยและเจริญ ดีกว่าที่ชนบทมาก” เมื่อต้องตอบคำถามที่ว่าในเมืองมีอะไรที่รู้สึกจับใจ เด็กนิ่งคิดครู่หนึ่ง แล้วตอบว่า “ที่ผมต้องขออาหารกิน ผมจะจำไว้ไม่ลืม” มันเป็นคำตอบซื่อ ๆ เรียบง่าย ที่ชวนให้เราฉุกคิดและตั้งคำถามในใจอีกครั้งหนึ่งว่า ความเจริญงอกงามในจิตใจมนุษย์ทุกวันนี้ได้ก้าวเดินไปทันกับ ความเจริญทางวัตถุ สิ่งของ อาคารบ้านเรือน เทคโนโลยี ของเมืองใหญ่ (ไม่ว่าจะที่ไหนในโลกนี้) ที่ก้าวนำหน้าไปแล้วหรือยัง ?

หลังจากดูจบ ฉันรู้สึกว่าหนังเรื่องนี้ “เหมาะสำหรับฉายในวันครู” แม้ว่าครูเว่ยในหนังเรื่องนี้ อาจดูไม่ยิ่งใหญ่หรือขลังเหมือนครูซึ่งรับบทโดยโรบิน วิลเลี่ยมส์ ใน Dead Poet Society (หรือชื่อในชือไทยว่า ครูครับเราจะสู้เพื่อฝัน) ซึ่งเป็นหนังเกี่ยวกับครูที่ได้รับการยอมรับว่าเป็นภาพยนตร์ชั้นดีเรื่องหนึ่ง (ซึ่งฉันก็เห็นด้วย) แต่เมื่อมองดูความพยายามในการตามหาลูกศิษย์ของเธอ คนดูบางคนอาจคิดว่าเป็นเราคงไม่ทำแบบนี้และไม่ทำถึงขนาดนี้ นั่นเพราะเธอมีจิตสำนึกความเป็นครูเต็มเปี่ยม ซึ่งไม่ได้เกิดขึ้นกับทุกคน ในขณะเดียวกันก็กำหนดไม่ได้แน่นอนว่า จิตสำนึกความเป็นครูนี้จะเกิดขึ้นได้เฉพาะกับคนเพศไหน อายุเท่าไหร่ ชนชั้นใด รูปร่างหน้าตาผิวพรรณอย่างไร รวยหรือจน คนในเมืองหรือคนชนบท ฯลฯ ซึ่งหากเธอคิดเพียงว่ามันจะคุ้มกับค่าจ้างสอนที่เธอจะได้รับหรือเปล่า เธอคงเลิกความคิดที่จะตามหาไปนานแล้ว

ฉันและอีกหลาย ๆ คนก็คงคิดเห็นเหมือนกันว่าเราอยากจะเห็น จิตสำนึกความเป็นครูเช่นนี้เกิดขึ้นให้มาก ๆ ในสัดส่วนที่ใกล้เคียงกันกับปริมาณครูที่มีอยู่ในประเทศไทย รวมถึงครูที่เรียนจบใหม่ออกมาในแต่ละปี อยากเห็นภาพลูกศิษย์ที่เคารพและให้เกียรติวิชาชีพครูเหมือนสมัยก่อน ในเวลาเดียวกันก็ไม่ได้อยากเห็นภาพครูจำนวนมากมายต้องลำบากลำบนออกมาตามหาลูกศิษย์ที่ขาดหายไปจากชั้นเรียนเหมือนในหนังแบบนี้ เพราะมันบ่งบอกถึงระดับคุณภาพการศึกษาและคุณภาพชีวิตของประชาชนในบ้านเรา และนั่นมันไม่ใช่เรื่องน่าภาคภูมิใจสำหรับประเทศเราเลย

ทั้งหมดคือความรู้สึกนึกคิดของฉันที่ได้ออกมาหลังชมภาพยนตร์เรื่องนี้จบ หากคุณ ๆ ผู้อ่าน ได้ชมภาพยนตร์เรื่องนี้อาจคิดต่าง หรือแตกหน่อความคิดใหม่ ๆ ออกมาได้มากกว่านี้ เพราะมุมมองและประสบการณ์ของแต่ละคนย่อมแตกต่างกัน แต่มันจะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งหากความคิดที่แตกต่างนั่นได้มาแบ่งปันให้ได้รับรู้กัน