อปุตฺตกํ  ฆรํ  สุญฺญํ   รฏฺฐํ  สุญฺญํ  อราชกํ
อสิปฺปสฺส  มุขํ  สุญฺญํ   สพฺพสุญฺญํ  ทลิทฺทกา.

เรือนไม่มีบุตรสืบสกุลย่อมขาดสูญ ประเทศไม่มีพระราชาย่อมเสื่อมสูญ วาทะของผู้ไม่มีความรู้ย่อมสูญเปล่า คนเข็ญใจย่อมสูญเปล่าหมดทุกอย่าง

เรือนหรือมีบุตรแล้ ลับสูญ
เวียงใหญ่ไร้ราชประยูร   ย่อยแท้
ศิลป์เสื่อมบ่จำรูญ จรุงโอษฐ์ สูญแฮ
เครื่องขุ่นเข็นใจแล้ ยิ่งล้ำสรรพสูญ ฯ

ตระกูลใดมีแต่ธิดา ไม่มีบุตรสืบสกุล ตระกูลนั้น ย่อมถึงความสูญสิ้นสกุล เพราะ บุตรเท่านั้น จะรักษาสืบทอดวงศ์สกุลไว้ได้ ธิดาไม่สามารถทำได้ เพราะ เมื่อแต่งงานแล้ว ย่อมนับว่าเป็นสกุลอื่น

ประเทศใดไม่มีพระราชาปกครอง หรือ มีแต่พระราชาผู้ไม่ทรงธรรม กดขี่ข่มเหงประชาราษฎร์ ประเทศนั้นย่อมขาดสูญราชประเพณีที่ดีงาม

ผู้ไม่มีความรู้หรือมีความรู้น้อย จะแสดงวาทะความคิดเห็น หรือแนะนำสั่งสอนผู้อื่น คำพูดของเขาย่อมไม่มีน้ำหนัก ไม่น่าเชื่อถือ เมื่อพูดไปแล้ว ก็นับว่าสูญเปล่า นำไปปฏิบัติตามไม่ได้

ส่วนคนยากไร้เข็ญใจ ไร้ญาติขาดมิตร ตกยาก ไร้ที่พึ่งอนาถา ขาดที่พักพิง ขาดอาหารประทังชีวิต ขาดเสื้อผ้าปกปิดกาย ถือว่าสูญสิ้นทุกอย่าง

*********
ธนมิจฺเฉ  วณิชฺเชยฺย   วิชฺชมิจฺเฉ  ภเช  สุตํ
ปุตฺตมิจฺเฉ  ตรุณิตฺถี   ราชามจฺจํ  วสํ  คเม.

อยากได้ทรัพย์ ต้องค้าขาย อยากได้วิชา ต้องคบหาผู้รู้ อยากได้ลูก ต้องมีเมียสาว อยากเป็นข้าราชการ ต้องเอาใจขุนนาง

แสวงรู้พึงคบด้วย บัณฑิต
แสวงทรัพย์คบพานิช   ง่ายไซร้
แสวงหายศศักดิ์ชิด ชอบราช
ผิใคร่ได้ลูกไซร้ เสพส้องเมียสาว ฯ

คนส่วนใหญ่คิดว่า ทรัพย์สินเงินทอง เป็นของจำเป็นอันดับหนึ่ง ที่จะทำให้การครองชีพ เป็นไปอย่างมีความสุข และ สะดวกสบาย จึงพากันแสวงหา คิดว่า เมื่อมีมากก็จะมีความสุขมาก เมื่อมีน้อยก็จะมีความสุขน้อย

เมื่อชาวโลกมีความเห็นอย่างนี้ บัณฑิตท่านจึงแนะนำว่า อยากได้ทรัพย์ต้องลงทุนลงแรง ประกอบสัมมาอาชีพโดยสุจริต ไม่ฉกฉวยฉ้อโกง อยากได้วิชาความรู้ ต้องเข้าหาบัณฑิตผู้ทรงความรู้แขนงต่าง ๆ หรือ ผู้มีความรู้ชำนาญเฉพาะด้าน อยากได้ลูกที่มีสุขภาพสมบูรณ์แข็งแรง ต้องมีเมียสาว อยากเป็นข้าราชบริพาร ต้องหมั่นใกล้ชิดสนองงานขุนนาง

แต่ถ้าอยากได้บุญกุศล ต้องหมั่นให้ทาน รักษาศีล เจริญสมาธิภาวนา หากยังไม่รู้วิธีทำ ควรเข้าหานักปราชญ์ เพื่อสอบถามถึงวิธีทำบุญ ที่ถูกต้อง ไม่ทำเพราะหลงเชื่อตามคำพรรณนาอานิสงส์ ต้องพิจารณาตามเหตุตามผล

*********
นฏฺโฐ  ยติ  อสนฺตุฏฺ  โฐ   สนฺตุฏฺโฐ  จ  มหีปติ
ลชฺชา  จ  คณิกา  นฏฺฐา   นิลฺลชฺชา  กุลธีติกา.

นักบวชไม่สันโดษ ก็เสื่อมเสีย พระราชาสันโดษ ก็เสื่อมเสีย หญิงคณิกา มีความละอาย ก็เสื่อมเสีย กุลธิดาไม่มีความละอาย ก็เสื่อมเสียเช่นกัน

ภิกษุมักมากแล้ว ลับผล
กษัตริย์สันโดษจน ทรัพย์สิ้น
แพศยายิ่งอายชน ชายเพศ เสื่อมนา
กุลธิดาฤดีดิ้น มากชู้ฉิบหาย ฯ

ความเสื่อม ย่อมมีแก่บุคคลทุกชาติชั้นวรรณะ โดยไม่เลือกว่าชั้นศักดินาหรือยาจก หนุ่มสาวหรือแก่เฒ่า บุรุษหรือสตรี บรรพชิตหรือคฤหัสถ์

บรรพชิต เป็นนักบวชที่มีความเป็นอยู่อย่างเรียบง่าย สันโดษในปัจจัย จึงเกื้อกูลแก่การบำเพ็ญสมณธรรม หากไม่รู้จักสันโดษ ย่อมเสื่อมจากสมณธรรม

พระราชามหากษัตริย์ หากสันโดษน้อย ไม่ขวนขวายในพระราชกิจ เพื่อบำบัดทุกข์ บำรุงสุขแก่ไพร่ฟ้าประชาราษฎร์ ประเทศชาติก็ล่มจม

หญิงคณิกา เลี้ยงชีพด้วยการขายบริการ หากมัวแต่ละอาย ไม่มีมารยาหญิง ย่อมไม่เป็นที่ต้องการของชาย จึงเสื่อมจากรายได้เพื่อเลี้ยงชีพ

กุลธิดา อยู่ในตระกูลที่มีชื่อเสียง มีคนนับหน้าถือตา เป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวาง หากไม่ละอาย กิริยากระโดกกระเดก ย่อมพาวงศ์ตระกูลเสื่อมเสีย

*********
โคลงโลกนีติ
พระมหาสมปอง มุทิโต
เรียบเรียง
*********